Zoek op de website

Wolters-Noordhoff

De productieve concurrentiestrijd van twee buren

door Beno Hofman

Verdwenen Nederland [1957-25029] Verdwenen Nederland [1957-25029]

Het door Wolters-Noordhoff in 2006 uitgegeven boek ‘Verdwenen Nederland; Nederland in oude schoolwandplaten’ mag het resultaat worden genoemd van de concurrentiestrijd die de beide fusiepartners ooit voerden.

Wolters maakte de meeste platen, maar Noordhoff deed tussen 1912 en ’34 aardig mee.

Zelfs in de rechtszaal kruisten de beide buren de degens.

Jan Berends Wolters begint in 1836 in de Guldenstraat een boekhandel-uitgeverij. Na elf jaar verhuist Wolters naar de noordzijde van de Grote Markt. Daar overlijdt hij in 1860, waarna zwager Eduard Benjamin ter Horst de leiding krijgt.

Deze verhuist de boekhandel-uitgeverij in 1868 naar Oude Boteringestraat 18. Een jaar later vestigt zich op nummer 12 Popko Noordhoff, een boekhandelaar-uitgever die in 1858 in de Herestraat is begonnen.

Schoolwandplaten

Wolters is de eerste die een serie aardrijkskundige schoolwandplaten uitgeeft. Het initiatief tot de ‘Schoolplaten voor het Aanschouwelijk Onderwijs’ wordt genomen door de Groninger aardrijkskundeleraar Pieter Roelof Bos.

Schoolplaat "Het Groninger Wad " Bernardus Bueninck Schoolplaat "Het Groninger Wad " Bernardus Bueninck

De wandplaten worden geproduceerd in de jaren tachtig van de negentiende eeuw. Het is niet bekend wie de platen heeft (hebben) getekend. Anders ligt dat met een volgende serie.

Ter Horst krijgt contact met de in 1864 in Arnhem geboren Bernardus Bueninck. Deze vestigt zich in 1893 vanuit Vorden in Groningen als kunstschilder-tekenleraar.

Bueninck verzorgt eerst wat illustraties voor boeken en begint in 1900 met het schilderen van aquarellen ten behoeve van de wandplatenserie ‘Nederland in Woord en Beeld’.

Wolters en Noordhoff breidden ondertussen flink uit. Wolters krijgt Oude Boteringestraat 18 tm 24 in handen en begint erachter aan de Poststraat in 1872 een eigen drukkerij.

Noordhoff breidt ter plekke slechts uit door het bovenhuis van nummer 12, waar de familie tot 1888 woont, bij het bedrijf te trekken.

Concurrentiestrijd

De concurrentiestrijd tussen de twee is meestal vreedzaam, maar in 1909 verandert dat. Naast Wolters’ bekende ‘Schoolatlas der Geheele Aarde’ van P.R. Bos verschijnt er ineens bij Noordhoff een ‘Volledige Schoolatlas der Geheele Aarde’ van ene R. Bos. Wolters dient een aanklacht in bij de rechtbank tegen het vermeende kopiëren.

De zaak komt in oktober 1911 voor. De arrondisementsrechtbank erkent dat er veel overeenkomsten zijn, maar vindt dat er toch te weinig grond is voor een veroordeling van R. Bos en uitgever Noordhoff.

Het kan toeval zijn, maar snel daarna komt Noordhoff met een flinke aanval op het schoolplatenmonopolie van Wolters.

Oude Boteringestraat, ca. 1900, links de panden van Noordhoff en Wolters [1986-00207] Oude Boteringestraat, ca. 1900, links de panden van Noordhoff en Wolters [1986-00207]

In opdracht van Noordhoff komen Schuiling en De Feijter in 1912-’13 met een serie van dertien aardrijkskundige schoolwandplaten, gemaakt door bekende – niet Groninger - kunstenaars als Jan Sluyters en Herman Heijenbrock.

Hoewel de platen een succes zijn, zijn ze in tegenstelling tot die van Wolters meer kunstwerken dan echte schoolplaten.

Vanaf 1922 werkt ook Wolters met verschillende kunstenaars.
De eerste is de Ploeg-schilder Johan Dijkstra.

Hij maakt in 1922 vijf schoolplaten voor Wolters, waaronder de plaat ‘Industriestad Enschede’. Opvallend is dat Noordhoff in 1923 reageert met een schoolplaat van Heijenbrock met bijna hetzelfde beeld: ‘Fabrieksstad Enschede’. Ook Wolters werkt na Bueninck en Dijkstra niet meer met Groninger tekenaars.

Noordhoff komt in 1934 voor het laatst met een serie aardrijkskundige schoolwandplaten. Wolters gaat nog door tot 1954. Doordat de twee oude concurrenten in 1968 fuseren, komen alle platen in één archief en kunnen ze de basis vormen voor de Wolters-Noordhoff uitgave ‘Verdwenen Nederland’.

Literatuur o.a:

Beno Hofman: Beno’s Stad 2, 2004
Beno Hofman: Beno’s Stad; Sporen van kunst en architectuur in de stad Groningen, 2006

Pieter Roelof Bos (Groningen 1847-1902)

Pieter Roelof Bos (Groningen 1847-1902)

Na een opleiding aan de Rijkskweekschool aan de Pelsterstraat wordt Bos in 1866 hulponderwijzer in Witmarsum. Na 2 jaar is hij terug in de stad om MO-aktes Nederlands en Aardrijkskunde te halen. In 1872 krijgt hij een aanstelling aan de RHBS in Warffum. Hier schrijft hij een ‘Leerboek der Aardrijkskunde’, dat door J.B. Wolters wordt uitgegeven in 1875, het jaar waarin Bos terugkomt in zijn geboortestad vanwege een betrekking aan de Groninger RHBS. Het is het begin van een jarenlange samenwerking tussen Bos en Wolters, wat o.a. in 1877 de eerste ‘Bos’atlas’ oplevert.

Johan Dijkstra (Groningen 1896-1978)

Johan Dijkstra (Groningen 1896-1978)

Dijkstra is in 1918 een van de oprichters van Kunstkring De Ploeg en jarenlang een van de belangrijkste vertegenwoordigers. Na een kort verblijf in Amsterdam, keert hij terug in zijn geboortestad en vestigt zich met z’n moeder in september 1921 in het hoekpand Spilsluizen-Eerste Drift 3-3a, dat door zijn studievriend Evert van Linge is verbouwd. Moeder verhuist naar beneden als Johan in 1922 met Maria van Veen trouwt en gaat samenwonen. Het paar, dat kinderloos blijft, zal hier niet meer weggaan. Dijkstra maakt naast vrij werk toegepaste grafische kunst voor bijvoorbeeld de uitgeverijen Wolters en Noordhoff. Ook maakt hij vanaf de jaren dertig een aantal monumentale werken.