Zoek op de website

Lisanne Coolen

Anti-snoop measures in paper and wax - Letterlocking in the Low Countries, 1549-1584

Lisanne Coolen behaalde een bachelor en een master Geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. Voor haar masterscriptie deed zij onderzoek naar het vouwen en fixeren van de ondergrond van een brief (het vel papier, papyrus of perkament), zodat het zijn eigen envelop of verzendmiddel vormt.

Hoewel de inhoud van veel vroegmoderne brieven is bestudeerd, zien we pas sinds korte tijd een groeiende interesse voor de materiële aspecten van brieven. Deze scriptie sluit aan bij deze groeiende interesse door onderzoek te doen naar het gebruik van ‘letterlocking’ door enkele correspondenten van de Ommelander familie Van Ewsum. De term letterlocking werd gemunt door Jana Dambrogio, conservator in MIT Libraries (VS). Het gaat om het “vouwen en fixeren van een epistolair substraat (zoals papyrus, perkament, of papier), zodat het functioneert als zijn eigen envelop of verzendmiddel.” Letterlocking stond volgens Dambrogio primair in dienst van privacy: het vouwen en verzegelen maakte dat een brief onderweg naar de ontvanger niet kon worden geopend en gelezen. 

Interessant aan het fenomeen letterlocking is dat er talloze manieren bestonden om brieven te vouwen en verzegelen. In deze scriptie wordt de functie van deze verschillende letterlocking-methoden nader onderzocht: waarom kozen briefschrijvers voor een bepaalde vouwwijze? Jana Dambrogio’s onderzoek benadert letterlocking primair als een beschermingsmaatregel en suggereert dat de gekozen vouwwijze samenhing met de gevoeligheid van de informatie in de brief. Dit verklaart echter niet hoe auteurs kozen tussen verschillende letterlocking-methoden die een vergelijkbaar niveau van veiligheid boden. Andere auteurs hebben aangetoond dat de materiële kenmerken van correspondentie – onder andere de lay-out van de pagina en het handschrift – sociale en culturele betekenis konden hebben. De vraag naar de sociale en culturele betekenis van verschillende letterlocking stijlen vormt daarom de kern van deze scriptie. Deze vraag wordt onderzocht aan de hand van twee hypothesen: ten eerste, dat er patronen zijn aan te wijzen in de praktijk van vroegmodern letterlocking en, ten tweede, dat deze patronen verklaard kunnen worden aan de hand van variabelen zoals inhoud, sociale status, de relatie tussen zender en ontvanger, en/of geslacht. Dit onderzoek draagt aldus bij aan een beter begrip van de relatie tussen vorm en inhoud van vroegmoderne brieven.

Brief van Melchior de Grote aan Johan van Ewsum van 18 oktober 1563 (696-22). Brief van Melchior de Grote aan Johan van Ewsum van 18 oktober 1563 (696-22).

De hypothesen zijn getoetst aan 155 brieven van zeven briefschrijvers uit de periode 1549-1584. Het merendeel van de brieven bevindt zich in de Groninger Archieven, maar door deze scriptie werden ook brieven geraadpleegd in het Koninklijk Huisarchief en de archieven van de Duitse Orde te Utrecht. Alle briefschrijvers schreven brieven aan Johan van Ewsum (c. 1520-1570) en zijn vrouw Anna van Burmannia (?-1597), maar van twee briefschrijvers zijn ook brieven aan andere ontvangers geraadpleegd. De correspondenten waren van uiteenlopend kaliber. Hercules van Ewsum was Johans bastaard-neef en pastor van de parochie te Middelstum. Jean de Ligne, graaf van Aremberg, was stadhouder van Friesland, Groningen, Drenthe en Overijssel. Melchior de Grote was commandeur van de Duitse Orde in Schoten. Clara en Gele van Ewsum waren Johans zussen. Anna van Burmannia en Margrete van Dornum waren zijn vrouw en schoonzus.

Deze scriptie heeft kortom aangetoond dat onderzoek naar letterlocking als sociaal fenomeen een waardevolle aanvulling vormt op reeds bestaand onderzoek naar vroegmoderne brieven. De hoop is dan ook dat anderen deze nieuwe kijk op materialiteit zullen oppakken bij hun onderzoek naar vroegmoderne brieven.

De scriptie van Lisanne Coolen is onder embargo, omdat de studente bij uitzondering gebruik heeft mogen maken van een door Jana Dambrogio uitgevoerd onderzoek en ontwikkelde methodiek en terminologie, waarover deze onderzoekster nog gaat publiceren.

Download de Nederlandstalige samenvatting van de scriptie: Anti-snoop measures in paper and wax - Letterlocking in the Low Countries, 1549-1584 (pdf)

Zie ook

Lezingen genomineerden scriptieprijs op Dag van de Groninger Geschiedenis