Botanisch onderzoek in archeologische context

Archeobotanisch onderzoek kan een verrassend gedetailleerd beeld geven van het dagelijks leven in het verleden: van voedsel en proviand tot handelswaar en zelfs de vulling van beddengoed. Een uitgebreid onderzoek naar scheepswrakken uit het voormalige Zuiderzeegebied laat heel duidelijk zien hoeveel informatie anders ongemerkt verloren gaat. In veel oudere scheepsopgravingen werden botanische resten vooral verzameld wanneer ze met het blote oog zichtbaar waren. Grote resten, zoals noten, werden los verzameld en duidelijke concentraties, bijvoorbeeld van boekweit, konden in het veld worden herkend en gedocumenteerd. Van de circa 450 onderzochte wrakken waren in 41 gevallen botanische resten bekend, maar slechts vijf wrakken waren daadwerkelijk systematisch ten behoeve van archeobotanisch onderzoek bemonsterd. Juist deze vijf wrakken leverden de grootste hoeveelheid én diversiteit aan plantenresten op, waaronder veel resten die met het blote oog helemaal niet zichtbaar waren. Dat maakt het aannemelijk dat ook in veel andere wrakken aanzienlijk meer botanisch materiaal aanwezig is geweest dan tijdens de opgraving werd herkend en verzameld.

Een prachtig voorbeeld is het wrak van de Queen Anne. Alleen al daarin werden achttien soorten gebruiksplanten aangetroffen, waarvan negen nog nooit eerder uit een Zuiderzeewrak bekend waren. Bovendien bleek dat plantenresten door de scheepsramp sterk door het wrak verspreid konden raken. Alleen gericht bemonsteren bij bijvoorbeeld een stookplaats, ketel of opslagruimte is daarom niet voldoende; juist een combinatie van gerichte en meer willekeurig verspreide monsters geeft een veel completer beeld. Tijdens deze presentatie gebruikt Van Rijn dit onderzoek als illustratie van een bredere boodschap: wat we archeologisch terugvinden, wordt niet alleen bepaald door wat er ooit aanwezig was, maar ook door wat we besluiten te bemonsteren.

Over de sprekers

Morvenna van Rijn is archeoloog gespecialiseerd in archeobotanisch onderzoek.

Na een korte pauze vertelt Klaas Helfrich over de inhoud van het boek Hervonden planten uit Stad, waarin Frits Vrede de resultaten van ruim 30 jaar archeobotanisch onderzoek in de stad Groningen heeft beschreven. Dit naslagwerk neemt je mee vanaf de periode van de vroegste bewoners tot de late 19e eeuw en vertelt over de planten die men toen gebruikte voor onder meer voeding, voor het kleuren van stoffen of voor het maken van kleding. Het boek Hervonden planten uit Stad verschijnt in oktober 2026.

Klaas Helfrich is beheerder archeologisch depot van de gemeente Groningen.

Praktische informatie

Locatie: Plein, Groninger Archieven

Datum: donderdag 19 november

Tijd: inloop 14.00 uur, start 14.30 uur

Toegang: gratis 

Reservering voor deze lezing is aanbevolen, via Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Lezingenreeks

Deze lezingenreeks is een gezamenlijk initiatief van: Historische Vereniging Stad en Lande, Nederlandse Genealogische Vereniging (NGV) afdeling Groningen, Stichting Monument & Materiaal Groningen, Stichting Vrienden van de Stad Groningen en Groninger Archieven. 

Beeld: Pieterburen : wadlopen van Pieterburen naar Schiermonnikoog. Een wrak ligt op het wad, half weggezonken in het zand. H. de Vries, Kolham, Collectie VVV (818_12677)