1536_7594_cr_nvhn.jpg

Tweeëndertig verschillende donkerkleurige vormpjes. Op het eerste gezicht is het niet helemaal duidelijk wat het voorstelt. Maar als je goed kijkt, ontdek je de vormen. De koning, de loper, het paard… Het is een compleet schaakspel!

Schaakspel van brood. Foto Jaline de Groot
Schaakspel van brood. Foto Jaline de Groot

Een bijzondere schenking

Bijzondere documentatie en voorwerpen uit de Tweede Wereldoorlog in Groningen vinden op verschillende manieren hun weg naar het archief van het Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen: soms komt een schenker langs of wordt materiaal opgehaald. Maar onaangekondigd, met de pakketpost zo’n uniek object ontvangen, was een echte verrassing.

Thea Verkerk-Freling uit Heemskerk stuurde het schaakspel naar Groningen, terug naar de provincie waar het in oorlogstijd gemaakt werd door twee jonge onderduikers in de gevangenis. Thea was nog maar een klein meisje en haar herinneringen aan de oorlog in haar geboortehuis in Bellingwolde zijn onvolledig. Er waren gedurende de oorlog meerdere onderduikers bij de familie Freling. Van de makers van het schaakspel wist ze dat de ene onderduiker Gerard heette, een achterneef uit Rotterdam. Maar hoe heette de andere jongeman? Waarom zaten de jongens überhaupt vast?

Vragen waar Thea aanvankelijk geen antwoord op had. Maar toen zij in mei 2020 aan het schoonmaken was in huis en de boekenkast opruimde, vond zij enkele brieven in een boek. Correspondentie uit eind jaren 70 tussen haar ouders en de Stichting 1940-1945. Brieven met antwoorden.

Oorlog in Bellingwolde

De zestienjarige Gerard kwam in 1942 vanuit Rotterdam naar Bellingwolde en bleef daar tot het einde van de oorlog. Gerard was aankomend violist en ging naar het Rotterdams Conservatorium. Vanwege de gevreesde Arbeitseinsatz moest hij onderduiken. Zware arbeid voor de Duitse bezetter zou kunnen betekenen dat zijn handen dermate beschadigd konden raken, dat een toekomst als violist er niet meer in zat.

Een andere onderduiker, genaamd Theo, een monteur uit Amsterdam, kwam rond september 1944. Hij zat aanvankelijk ondergedoken bij twee oudere dames, maar moest daar vertrekken.

Twee maanden later, in november 1944, deed de Landwacht ’s avonds een inval. Vader Cas was gelukkig getipt en hij wist de Landwachters valse verblijfsvergunningen te tonen. De landwachters vertrokken. Dit was echter van korte duur, want enkele dagen later werden Gerard en Theo alsnog opgepakt.

Schaken in de gevangenis

De jongens kwamen terecht in de gevangenis van het politiebureau van Winschoten. Ze verveelden zich al gauw en omdat ze graag schaakten, maakten een ze schaakspel: de ‘witte’ schaakstukken maakten ze van brood en de ‘zwarte’ van brood vermengd met sigarettenas. Als je goed kijkt kun je de broodvezels nog zien zitten. Het schaakbord tekenden ze op een kartonnetje. De jongens werden vrijgelaten op voorwaarde dat zij dwangarbeid zouden verrichten. Zo kwam de gevreesde Arbeitseinsatz toch nog dichtbij.

In het laatste oorlogsjaar deed de Duitse bezetter de laatste pogingen om de opmars van de geallieerden tegen te houden. Volwassen mannen werden verplicht voor de Organisation Todt (OT), een bouwmaatschappij van Nazi’s, te werken. In de omgeving van Haren moesten bijvoorbeeld graafwerkzaamheden worden verricht voor de Duitse verdediging. Gerard en Theo werden ook naar Haren gestuurd, maar bij aankomst meldden de jongens zich meteen ziek en door een OT-arts werden ze afgekeurd. De bewijzen hiervan namen ze mee en lieten ze bij thuiskomst zien aan vader Cas. De jongens zijn al met al een kleine week weggeweest. Ze zijn de oorlog verder veilig doorgekomen.

Oproep aan inwoners van Haren voor graafwerk, 1944. GrA (2223-405)
Oproep aan inwoners van Haren voor graafwerk, 1944. GrA (2223-405)

Schaakspel van brood(deeg)?

Maar hoe kan het nu dat de schaakstukken niet verschimmeld zijn? Een vraag die ik, naar aanleiding van het korte artikel in het Dagblad van het Noorden meermaals kreeg.  Ik stelde deze vraag aan bijzonder hoogleraar Archeobotanie René Cappers. Hij houdt zich bezig met archeologisch onderzoek naar plantenresten. Hij vertelde dat het waarschijnlijk brooddeeg betreft en niet het eindproduct brood. “Er zijn dan twee uitdagingen. Allereerst het droogproces, de substantie moet goed droog blijven. Ten tweede is er vraat, het moet niet opgegeten worden door bijvoorbeeld insecten. De sigarettenas in de zwarte schaakstukken kan een verklaring gegeven voor de goede conservering, maar bij de ‘witte’ stukken is dit onduidelijk. Wanneer alle schaakstukken bij elkaar in een doos bewaard worden, zal de as in de helft van de stukken mogelijk ook bescherming bieden voor de andere stukken”, aldus Cappers.

Schaakspel van brood opgestuurd in een doosje. Foto Jaline de Groot
Schaakspel van brood opgestuurd in een doosje. Foto Jaline de Groot

Terug in Groningen

Dankzij Thea Verkerk-Freling en het gezin Freling is het unieke object goed bewaard gebleven én weer terug in Groningen. Hoewel archieven vooral bekend staan om het bewaren van ‘platte’ stukken, kunnen objecten waardevolle toevoegingen zijn. Tijdens de actie Niet Weggooien of op afspraak kan oorlogsmateriaal worden geschonken. Vooral bij erfgoededucatie kunnen bijzondere voorwerpen nuttig zijn. Het brengt het gesprek over de oorlog op gang en spreekt tot de verbeelding.

Rixt Zuidema

Publieksadviseur