IHLIA en andere culturele instellingen presenteren dit jaar voor de zesde keer de Queer Geschiedenismaand. Deze maand staat in het teken van verhalen van en over mensen door de tijd heen die niet passen in de ‘standaard’ ideeën over liefde, gender, sekse en seksualiteit.
Dit jaar dragen de Groninger Archieven bij aan het initiatief door de collectie van de Queer Geschiedenismaand uit te breiden met twee geboorteaktes van Frederik Engel Jeltsema (1879 – 1971).
Twee geboorteaktes
Op 4 oktober 1879 verschijnt Rembertus Jeltsema voor een ambtenaar van de burgerlijke stand van Uithuizen om de geboorte van zijn dochter aan te geven. Zijn vrouw Antje Westerhuis is eerder die dag bevallen van een kind dat de namen Frederika Engelina krijgt. Zoals gebruikelijk maakt de ambtenaar van de burgerlijke stand een geboorteakte van Frederika Engelina op. Voor geboorteaktes bestaan in deze tijd voorgedrukte formulieren waarin de ambtenaar alleen variabelen zoals datum, tijdstip en namen hoeft in te vullen.
Opvallend bij de geboorteakte van Frederika is een uitgebreide kanttekening, toegevoegd in 1906. Fré laat in 1906 zijn geboorteakte aanpassen, omdat zij eigenlijk een hij is.
Bij vonnis der arrondissementsrechtbank te Groningen van den zevenden - ingeschreven in het register van geboorten der gemeente Uithuizen, den elfden mei negentienhonderdzes is bevolen dat in plaats van het nevenstaande woord “dochter” (vrouwelijk geslacht) wordt gelezen “zoon” (mannelijk geslacht) en dat de voornamen “Frederika Engelina” worden veranderd in “Frederik Engel”. Uithuizen den dertienden mei negentienhonderdzes. De ambtenaar van den burgerlijken stand der gemeente Uithuizen (get.) Bakker.
Aldus aangeteekend door mij griffier bij de rechtbank te Groningen den 16en mei 1906.
Wat is er aan de hand?
Tot 1906 ging Frederik Engel als vrouw door het leven. Maar al tijdens zijn jeugd ontstonden er twijfels bij de ouders van Fré. Zij lieten hun dochter daarom op driejarige leeftijd onderzoeken door Hans Rudolph Ranke, hoogleraar heelkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij vertelt de ouders dat het kind meer ‘mannelijk’ dan ‘vrouwelijk’ is. In huidige bewoordingen was Fré waarschijnlijk interseksueel. Fré’s ouders veranderen echter niks aan de opvoeding van hun dochter. Maar naarmate Fré ouder wordt begint die vrouwelijke identiteit steeds meer te wringen.
Frederika volgt een opleiding aan de kunstacademie in Groningen en blijkt talent te hebben voor beeldhouwen. Ze vervolgt haar opleiding in Amsterdam maar voelt zich ongelukkig. Na het winnen van de Prix de Rome in 1902 vertrekt ze naar Parijs om verder te studeren. Met haar carrière gaat het voor de wind, maar mentaal wordt het verbergen van de mannelijke identiteit steeds zwaarder. Ze zoekt hulp bij het bevriende echtpaar Jo en Frits Schreve-IJzerman.
Frits is arts en concludeert na onderzoek dat Fré inderdaad geen vrouw is maar meer mannelijke kenmerken heeft. Fré voelde zich niet alleen mannelijk, hij was dat lichamelijk ook. Samen met Frits en Jo bedenkt hij een plan om zijn leven om te gooien. Hij neemt de advocaten Nauta & Pit in de arm en doet een verzoek bij de rechtbank om zijn geboorteakte officieel te laten aanpassen. Het verzoekschrift wordt ondersteund door een geneeskundige verklaring ondertekend door 3 artsen.
In het extract uit de minuten van de griffie van de arrondissementsrechtbank valt te lezen:
…dat de bij bovengemeld geboorte-extract bedoelde Frederika Engelina Jeltsema, na een door hen ingesteld onderzoek naar haar sexe, hoewel als vrouw gekleed en als van het vrouwelijk geslacht ingeschreven in de registers van den burgerlijken stand is gebleken in werkelijkheid en zonder eenigen twijfel te zijn van het mannelijk geslacht…
En zo komt Frederik Engel aan zijn tweede geboorteakte. In het geboorteregister uit 1906 van Uithuizen bevindt zich nog een geboorteakte maar dan met veel doorhalingen. De voorgedrukte akte moest flink worden aangepast om de eerste akte te kunnen corrigeren. Maar vanaf het voorjaar van 1906 ging Frederik als man door het leven.
