Welke verhalen schuilen er achter de documenten uit de Kist van Van Ewsum? Met behulp van transcripties uit het project Tijdcapsule Van Ewsum (die later dit jaar online komen) schreven studenten van de Rijksuniversiteit Groningen essays over het archief van de familie Van Ewsum. Dit deden zij voor het vak De verschriftelijking van de Europese samenleving in de middeleeuwen en vroegmoderne tijd onder begeleiding van dr. M. Williams en dr. K. Heidecker. Deze blog is geschreven door Arnout Zeller.
Geheimschrift; iedereen kent het wel uit films of spionagethrillers. Niet iedereen staat er altijd bij stil dat dit niet louter spannende fictie is. Voor Johan en Caspar van Ewsum was geheimschrift een noodzakelijk middel, dat voorkwam dat anderen dan de geadresseerden hun brieven konden lezen. In zowel het geheimschrift van Johan van Ewsum (1505/1510-1570) als van Caspar van Ewsum (1564-1639) gaat het om communicatie in tijden van politieke onrust gedurende de zestiende eeuw.
In de zestiende eeuw konden relatief veel Stadjers en Ommelanders lezen. Daarmee groeide het risico dat als je brief onderschept werd, ook gelezen kon worden wat je wilde overleggen. Als het gaat om betalingen van huurlingen of zelfs over militaire strategieën, wil je dit voorkomen. Om die reden gebruikten Johan en Caspar van Ewsum geheimschrift.
Uit het geheimschrift van Johan blijkt hoe hij een rol speelde in de Gelderse Oorlogen voor 1536 en communiceerde met huurlingen van Karel van Gelre. Caspar van Ewsum ontving tussen 1593 en 1594 brieven van Willem Lodewijk die deels in geheimschrift geschreven zijn en militaire zaken over veroveringen in de Noordelijke Gewesten behandelen.
Sleutel
Als je het zogenoemde register met landhuren van Johan van Ewsum doorbladert, verwacht je niet plotseling twee pagina’s in geheimschrift te vinden. Dit is een spannend stukje geschiedenis dat ons veel kan vertellen over Johan van Ewsum en de periode waarin hij leefde. Bovendien is het opmerkelijk dat de sleutel voor het ontcijferen op dezelfde pagina staat. Wat betekent het als de oplossing voor geheimschrift erbij gegeven is, hoe los je het op en waarom staat dit geheimschrift in een registerboekje?
Werkwijze
Voordat ik er conclusies aan verbond, ben ik met een open blik gaan kijken wat er daadwerkelijk stond. Niet wetende wat te verwachten, moest ik er rekening mee houden dat het mogelijk niet heel interessant zou blijken. Ik heb op grote A3-vellen de tekst (ofwel de tekentjes van het geheimschrift) regel voor regel overgeschreven, met onder elke regel een lege regel. Telkens per maximaal drie regels heb ik, om verwarring of fouten te voorkomen, per teken de bijbehorende letter eronder geplaatst. Zo krijg je drie zinnen met eerst bijvoorbeeld enkel de letter ‘p’ ingevuld. Dan bijvoorbeeld alleen de ‘a’ ingevuld op alle plekken in de zinnen, en zo door totdat er woorden verschijnen. Deze vormen samen op hun beurt volledige zinnen. Uiteindelijk ontstaat de tekst die gaat over gebeurtenissen gedurende de Gelderse Oorlogen voorafgaand aan de (eerste) Slag bij Heiligerlee van 1536.
Aanknopingspunten
In de ontcijferde tekst komt een aantal namen naar voren die houvast bieden. Zo is “Iorien Schenck” Georg Schenck van Toutenburg. Hij was stadhouder over Friesland onder de kleuren van de Spaanse keizer. Verder ontdekken we geadresseerden genaamd “hacfort” en “meynert van ham”. Deze laatste kennen we als Meindert van Ham. Via deze aanwijzing komen we betreffende “hacfort” uit bij Berend Hackfort. Beide heren waren legeraanvoerders ingehuurd door en in dienst van Karel van Gelre. Karel van Gelre voerde in feite oorlog in de Noordelijke Gewesten tegen keizer Karel V van Spanje. De huurlingen van de hertog werden door Schenck van Toutenburg verslagen in het najaar van 1536. Dit helpt bij het dateren van de brief.
In 1530 had Meindert van Ham de burcht Wedde veroverd. Waar ‘wedde’ wel voorkomt in de ontsleutelde tekst, lijkt de context aan te geven dat het hier om ‘wedde’ als soldij gaat, die uitbetaald zou zijn op de tiende van juli. Rond die tijd in 1536 was Schenck van Toutenburg in voorbereiding om de Ommelanden in te nemen. Bovendien ging er een zekere dreiging van hem uit. Zo waarschuwt Johan dat Schenck van Toutenburg zich niet houdt aan een reeds verlengd bestand: “Dairom wilt vairlick syn avert plattelant to reysen.”
Oefening baart kunst
Het geheimschrift van Johan van Ewsum is duidelijk een conceptbrief of afschrift van een brief in geheimschrift. Allereerst omdat deze specifieke brief niet verstuurd is, maar in zijn registerboek staat. De plek van dit geheimschrift in een administratief boekje en de aanwezigheid van de sleutel doen vermoeden dat het gaat om een conceptbrief, waarmee Johan kon oefenen met schrijven in geheimschrift. Het toevoegen van de sleutel van een geheimschrift aan de brief zelf strookt immers niet met het principe van geheimschrift: namelijk communiceren in het geheim. Als een brief met sleutel onderschept wordt, kan alsnog de boodschap gelezen worden. Daarom bewaarden beide correspondenten normaliter dezelfde sleutel los van de brieven zelf.
Arnout Zeller