Zoek op de website

Eppenhuizen

1. Hoe is de naam van uwe woonplaats?

Eppenhuizen of Eppingehuizen

2. Welke gehuchten en buurtschappen liggen in dezelve? Hoe ver en in welke strekking liggen deze gehuchten of buurtschappen van de kerk? en wat weet gy, nopens den naamsoorsprong van ieder derzelver en van de plaats uwer woning zelve?

Gerechtelyk behoort het geheele gehucht Startenhuizen tot ons dorp, of met ons dorp tot dezelfde gemeente namelyk Kantens; doch kerkelyk is slechts een gedeelte van hetzelve, en wel het westelyke, by ons dorp  ingelyfd. Startenhuizen ligt in eene oostelyke en zuidoostelyke strekking, bykans een kwartier uurs van onze kerk. Wat de naamsoorsprong van Startenhuizen betreft, deze is zeer onzeker. Eenigen willen beweren, dat,  daar Startenhuizen in vroege dagen by Huizinge, een dorp, dat bykans een uur ten zuidoosten van hetzelve gelegen is, behoord heeft, men het als eene staart van Huizinge moet aanmerken, en dat het van daar ook zeker den naam Startenhuizen zoude gekregen hebben.  Andere zyn van meening, dat er misschien hier of daar in Startenhuizen een slot of burgt geweest hebbe,
hetwelk of dewelke Starting of Startenga geheeten had, waarnaar het Startinghuizen of Startenhuizen genoemd zoude geworden zyn. Zoo men gist is ons dorp deszelfs naam verschuldigd aan een oud slot Eppinga geheeten, hetwelk misschien digt by de kerk alhier gestaan hebbe.

3. Is er ook dufsteen of duifsteen aan uwe kerk, en hoe groot zyn die steenen? Is er ook een opschrift op uwe torenklok of zyn er ook opschriften op uwe torenklokken? en zoo ja; hoe luiden die?

Dufsteen of duifsten is er niet aan onze kerk. Het opschrift op onze torenklok luidt als volgt: Herman + mi + gote + haet + dns + Burtoldus + Bruntick + Kerckher + Folkardus + ende + Ipo kerckvoghede + wer. Maria + ick + heitede + van + Eppinghusen + leten + mi + gheten + anno + d m + MCCCCLXXVIV. ook leest men op de eene zyde der klok: avé Maria gr. En op de andere zyde: sancte Nicolaus.

4. Welke rivieren, stroomen, maren, kolken of diepen worden in uwe kerkelyke gemeente gevonden? en welke is derzelver loop en uitwatering?

Drie maren worden in onze kerkelyke gemeente gevonden, als: het Startenhuizer- of Hoogepandster- het Bysker- en het Eppingehuizermaar. Het eerste begint in het oosten van Startenhuizen, loopt tusschen Startenhuizen en Eppingehuizen, tusschen Middelstum en Kantens en eindelyk tusschen  Oosterboeren en Middelstum door en komt een weinig benoorden Middelstum in het Boterdiep. Het tweede begint in het zuidoosteinde van Eppingehuizen, loopt in eene zuidelyke en westelyke strekking door Eppingehuizen, gaat vervolgens tusschen Eppingehuizen en Zandeweer, en tusschen Zandeweer en Kantens door en komt benoorden het vallaat van Kantens in het Boterdiep. En eindelyk het derde maar begint digt by de kerk van Eppingehuizen, loopt tusschen Eppingehuizen en Zandeweer door, gaat vervolgens verder door Zandeweer en komt by een klein huisje Egypte genoemd, zynde ruim een kwartier uurs ten zuiden van Doodstil verwyderd, in het Boterdiep.

5. Welke meeren in den omtrek van het dorp uwer woning, het zy nog aanwezig of drooggemalen?

Meeren zyn hier niet, en ook niet geweest.

6. Welke gasten, wierden, warven, essen, heuvels, hoogten of dyken in diens omvang? Hoe hoog zyn dezelve en welke is derzelver uitgestrektheid?

Eéne wierde en drie hoogten worden in onze kerkelyke gemeente gevonden. De wierde kan men vinden in het westeinde van Eppingehuizen. Zy heeft eene hoogte van 3.6 el boven het zomerpeil van Schaphalsterzyl en eene uitgestrektheid van 41888 vierkante N. ellen. Eene hoogte, het Oude Kerkhof genoemd, is gelegen in het zuidwesten van Startenhuizen ten Z.O. van de bovengenoemde wierde. Zy heeft eene hoogte van 2.7 ellen, en een oppervlakte van 15.485 vierkante N. ellen. Eene dito wordt gevonden in het noordoosten van Eppingehuizen, ten N.O. van de wierde. Deze heeft eene hoogte van 2. 32. ellen en eene uitgebreidheid van 900 vierkante N. ellen. Nog eene dito, mede in het noordoosten van Eppingehuizen te vinden, meer oostelyker dan de laatst- gemelde hoogte. Zy heeft eene hoogte van 2.42 ellen en eene uitgebreidheid van 2340 vierkante N. ellen.

7. Welke bosschen zijn daar?

Bosschen zyn er niet.

8. Welke zyn er de voortbrengselen uit ieder der drie natuurryken?

Men vindt hier uit het dierenryk: paarden, koeijen, schapen en zwynen of verkens. Uit het plantenryk: tarwe, gerst, rogge, haver, kool- of raapzaad, aardapplen; vlas, boonen, erwten, allerlei boom- en en tuinvruchten en heestergewassen.
Uit het delfstoffenryk treft men hier niets aan.

9. Welke is de grondsgesteldheid in de uitgestrektheid van uw kerspel? Hooger en dieper?

De grond onzer gemeente is over het algemeen vlak en effen: slechts eenige stukken lands zyn iets lager (x), en daarentegen ook maar weinige liggen iets hooger, dan de gewone oppervlakte van den grond. De grond alhier bestaat uit klei en zand onder een gemengd. Van 5 tot 8 palmen dikte treft men dezen gemengden grond aan: dan krygt men eene soortgelyke dikte leem, waarna eindelyk niets dan zand te voorschyn komt.

(x) De hier bedoeld wordende lager liggende landen, zyn die, welke bylangs het Hartenhuizer- of Hoogerpandstermaar liggen.

10. Welke kunsten of wetenschappen worden daarin beoefend?

Geene kunsten of wetenschappen worden in onze kerkelyke gemeente beoefend.

11. Welke Fabryken, Trafyken of Handwerken worden daarin gedreven?

Geene denzelven worden hier gedreven

12. Welke is de luchtgesteldheid in uwe stad, in uw dorp of in uw gehucht?

De luchtgesteldheid is hier, door de nabyheid der zee en de laagte van den grond, vochtig en veranderlyk, zoodat niet zelden zeer koude nachten, warme dagen afwisselen, en de eene dag wel eens vry koud en de  andere zeer warm is.

13. Hoe vele kerken, scholen, leesgezelschappen en zanggezelschappen bestaan er?

In Eppingehuizen is één lagere school en ééne kerk voor de Hervormden, terwyl er noch leesgezelschap noch zanggezelschap bestaat.

14. Welke middelen van bestaan hebben de inwoners van uwe woonplaats?

Onze inwoners leven van den landbouw en de veeteelt, doch meer van den eersten, dan van de laatste.

15. Hoe is hunne platte taal? Men verlangt dit door naïve en uitgekozene voorbeelden opgehelderd te zien.

Onze inwoners spreken, naar het my voorkomt, den plat Duitschen tongval. Ten einde de Commissie
van Onderwys een duidelyk denkbeeld van onze platte taal te geven, heb ik eene zamenspraak
in dezelve opgesteld.

A. (Die aan B een bezoek gaf) Goun aavond joen allen! hou gait? nog zond?
B. Goun aavond A! ’ t gait mi goud, hou gait joe!
A. Mi goud!
B. (Tegen A.) Tou trek’n stoul an! (Tegen zyne vrouw) Dug A. de tebak rais. (Tegan A.) hou gait ’t hoes?
A. De kiender bin goud zond, maar ’t wief is kepot. z’is hyl nyt goud ien de hoed.
B. Het ’t al laank duurt?
A. Nee. Eergûster het ze nog te pestoors west, en is mit zeert in de kop t hoes komen.
B. Zoo? dat ’s jae döl jong. Heb ie ook mit naa pestoor west?
A. Jaa.
B. Hou gonkt hom?
A. Goud. Hy wol mûrgen bie joe komen en joe wat zelschap doun.
B. Das goud, daar bin ik bliede om. Jong ik meug dy keerel stumachtig geern lieden.
A. Ik ook.
De vrouw van B. Tou lutje jongs! boit je oet, ie zeult naarberde.
B. is ’t pötje ook keput?
De vrouw van B. Nee. Hou zoe?
B. Kwyt nyt mi docht zoo, omdat ’t er wat blyk en snips oetzigt.
De vrouw van B. Jaa hy het verleden de koors had.
B. Heb ie t witte al ien hoes A?
A. Jaa, ie ook al?
B. Jaa en de boonen binnen de jongs mit aan ’t mennen.
A. Zoo! wie hebben ’t ien hokken.
B. Jaa, wie wassen ook zoo vûrliek nyt west, maar wie mosten wel, want onze koijen begunnen te
schoemen, in nou was ik bang, dat ze mie ook bie de boonen kwammen.
A. Hou veul koijen heb ie?
B. Zustien
A. En waar loopen ze?
B. Hier ’n venweegs van daan.
A. Zoo.
De knecht van B. Boer! de dinden leggen aller aijer weg. Pyt het dolkies zus aijer op de haan van ‘t
land vonnen.
B. Dan mouten wie z’ opsloten, Jan!
De knecht van B. Jaa, maar dan mouten wi oppassen, dat ze nyt van honger starven, maar dan kan joen lutje maagdje ook oppassen, dy kan ze wel vouren.
B. Heb ie ook ainden A?
A. Nee, ik heb ze had maar ‘k wol ze nyt meer hebben. want ze legden alle aijer weg.
B. Waar heb ie ze laaten?
A. ‘k heb ze mit de schippers naar Stad stuurt.
B. Wat heb ie er veur kregen?
A. Zus stuvers veur ’t stok.
B. Dat was nyt veul.
A. Nee naar nou was de vracht ’t er ook al of.
B. Wat vracht most ie dan geeven?
A. Zus cent, veur ieder aind.
B. Wel de dozi! dat was ’n boel geld, dan hebben ze joe ook mit noomen. Ze konnen doch makkelieker vief ainden vevaren, als twy mudden koorn.
A. Jaa, dat is zoo, maar de ainden konden zoo nyt op mekaar leggen als de zakken.
B. Nee, dat is zoo!
A. Jaa, kom ‘k zal ais zyn, dat ‘k ’t hoes vien kom, meester! gaa ie mit?
B. Ja A! my dunkt ook het zal wel tyd worden?
A. Dat kan ie nog wel doun.
B. Jaa, maar ans krieg ik raaze van ’t wief
A. Nou mit joe is ’t wat anders, maar ie konnen ons nog wel wat zelschap doun, meester?
ik. Jan B! maar als ik met A ga, dan heb ik gezelschap.
B. Nou dat is ook zoo
A. Nou, goun aavond joe allen!
ik. Goeden avond zaam, wel te rusten!
B. Vr. en K. Goun aavond joe baiden, goije raize!
A. Dank joe
ik. Het is vry wat donker A! men kan naauwelyks zien te loopen!
A. Jae, meester! de maan is al aan ’t baijeren.
B. Ja, A! wy hebben gaauw laatste kwartier
A. Gaa je ook nog wat mit naa ons hoes?
ik. Voor dit maal doe ik bedanken. Ik heb nog eenige bezigheden te huis te verrigten.
A. Nou dan mout je murgen ais te onzent koomen en doun ons wat zelschap.
ik. Nu dat zal ik doen.
A. Meester! gezondhaid en goije raize!
ik. ‘K dank u, A. Insgelyks.
A. Dank joe.

16. Welke is hun algemeen karakter en hunne levenswyze; welke zyn hunne zeden en gewoonten? Hoe meer dit in kleine huisselyke en maatschappelyke byzonderheden komt hoe liever; b.v. welke is de tyd van opstaan, van ontbyten, van middageten en avondeten, van bedgaan, van vermaken en uitspanningen, wyze van bezoeken, tafelgebruiken by het trouwen en by begravenisplegtigheden en gewoonten van allerlei aard, inborst, denkwyze enz. enz.

Zy zyn nastig zuinig, oplettende op hunne belangen, getrouw in hun woord, vriendelijk, vredelievend, inschikkelyk, gastvry, eenvoudig, weinig gemanierd, zeer verkleefd aan oude gewoonten, vry naauwgezet in het waarnemen van de godsdienst, en dryven veel handel met de voortbrengselen van het land en hun  vee met de stad Groningen. ’s Morgens om 2 a 3 uur staat men hier algemeen op, en begeeft zich ’s avonds om 8 a 9 uur weder ter ruste. ’s Morgens om 7 uur wordt er ontbeten, om 8 uur heet het brytyd, ’s middags om 12 uur geniet men het middageten, en ’s avonds om 6 uur nuttigt met het avondeten. (x)

(x) N.B. Van halfweg November tot in het laatst van February eet men ’s avonds om 5 uur en van dien tyd tot aan de helft der maand April om 5 ½ uur.


De meeste inwoneren scheppen hun vermaak en hunne uitspanningen daarin, dat zy nu en dan een nadenmiddag toertje te voet te paard, met de chais of met den wagen doen. Van de jagt en de visschery bedienen zy zich weinig. De kermissen worden trouw door hun bezocht, vooral de stads-, de Zuidlaarder- de Slochter-, de Uithuizer-, de Loppersummer-, de Warfummer-, de Appingadamster-, en Norger kermis. Ook de zoogenaamde boeldagen zyn aan onze inwoners heele feestdagen. Geheele nachten kan men in het huis waar de uitmyning gescheidt is, doorbrengen. Geeft de eene aan den anderen een bezoek (x), dan geschiedt zulks veelal na den avonddisch. Men gaat onaangediend ten huize in, verwelkomt de  bewoners met een: goun aavond joe allen! en een: hou gait? en gaat weder vertrekken met een: goun aavond joe allen! De inwoners tafelen niet met hunne boden, maar de man, vrouw en kinderen des  huizes, eten alleen in het bin- (binnen) of middelhuis, terwyl de dienstboden achter moeten aanzitten. Zy houden eene naar hunnen stand en arbeid geëvenredigde tafel. By het trouwen hebben geene byzondere plegtigheden plaats, komende de bruilofsfeesten geheel in onbruik. Komt iemand te overlyden, dan worden alle nabestaanden en bekenden door de huisgenooten der overledene op den dag van de begraving ten sterfhuize verzocht, ten einde de overledene naar de begraafplaats te begeleiden, dewelke zulks doen, door by paren achter den lykwagen of de lykbaar aan te loopen, eerst de mannen en daarna de vrouwen. Als het lyk ten aarde besteld is, gaat de gansche trein weder naar het sterfhuis, waar men als dan eenen heerlyken maaltyd houdt.

(x) Ook geschiedt zulks vaak zondags na den middag na het eindigen van de godsdienst.

17. Welke plaatselyke byzonderheden zijn u nog bekend, die onder geene der vorige vragen kunnen beantwoord worden? Hieronder kan men ook nemen de Burgten en de voormalige Burgten, spookverschyningen en dergelyke bygeloovigheden, welke van ouden tyd zyn, en voorzeker op daadzaken van den tyd steunen, of uit heidenschen tyd afkomstig zyn; overleveringen, byzondere kinderliedjes of oude gezangen, die algemeen bekend zyn; oudheden, merkwaardigheden, geboorte van geleerde, kundige, dappere en verdienstelyke mannen van allerlei stand; enz.

Naar alle waarschynlykheid is hier, in het noordoosten van Eppingehuizen, weleer eene burgt geweest, zynde thans eene boerenplaats. De redenen waarom men dit vermoedt is: vooreerst, omdat de plaats weleer eenen eigenen naam had, namelyk Eeuwsum, en ten anderen, dat de eigenaars van dezelve voor dezen eene eigene grafstede en eene verhevene bank in de kerk alhier hadden. Ook denkt men dat in het zuidwesten van Startenhuizen voor eenige honderd jaren een klooster, eene kapel en eene begraafplaats geweest hebben. Op de vermeende begraafplaats heeft men nog naderhand menschen beenderen gevonden en is heden nog bekend onder den naam van het Oude Kerkhof.


H.R. Hommes.