Zoek op de website

Casus Bellingwedde

Vesting Oudeschans

Oudeschans is ontstaan als een schans in de Tachtigjarige Oorlog.

Daar vestigden zich naast de manschappen ook andere mensen, zodat er na de opheffing van de schans een dorpje bleef bestaan.

De vestingwallen en sporen van de functie zijn nu (nog) zichtbaar.

De tachtigjarige Oorlog

Door het verraad van de graaf van Rennenberg kwam de stad Groningen in Spaanse handen, terwijl de Ommelanden aan Staatse (Nederlandse) zijde bleven. In 1589 probeerde graaf Willem Lodewijk, een neef van prins Maurits, de stad voor de Nederlandse Republiek te heroveren.
Hij ging daarbij strategisch te werk en probeerde de (vaar)wegen naar de stad successievelijk af te sluiten.

Dit probeerde hij ook te doen met de weg van de stad Groningen naar het Oldambt en Westerwolde. In deze strijd ontstond de Bellingwolder- of Oudeschans. Om de geschiedenis van het ontstaan van deze schans te vertellen, moeten we eerst iets zeggen over de inpolderingen aan de zuidkant van de Dollard.

Oudeschans ooit Bellingwolderschans

Vanaf 1277 waren grote delen van de provincie Groningen onder water komen te staan toen het zeewater grote stukken van het Oldambt en het Reiderland verzwolg. De Dollard kreeg in 1418 zijn grootste omvang en reikte zelfs tot Zuidbroek, Scheemda, Oostwold en Finsterwolde en aan de zuidkant tot Bellingwolde en Bunde.

De eerste dijk langs de Dollard was de Hamdijk die omstreeks 1550 werd aangelegd. Deze dijk liep van Beerta naar Rensel (bij Winschoten) en zuidwaarts naar de Westerwoldse Aa bij Bellingwolde. Vervolgens maakte deze dijk een grote bocht naar de Boneschans om in Bunde te eindigen.

In deze dijk lag de Bellingwolderzijl waardoor het water van de Westerwoldse Aa de zee instroomde. Hier kwam graaf Willem Lodewijk op 19 april 1593 met 2200 mannen binnenvallen en liet er een schans aanleggen in de vorm van een onregelmatige vierhoek. Deze onregelmatige aanleg kan het gevolg zijn van de haast waarmee gewerkt moest worden,
maar ook zoeken naar vaste grond voor de wallen kan de vestingbouwer parten hebben gespeeld.

De Spanjaarden kregen daarna geen kans meer om de schans met succes aan te vallen. Toen Verdugo, de Spaanse bevelhebber, enkele maanden later verscheen, viel de schans bijna in zijn handen omdat ze aan de waterzijde onvoldoende versterkt was. Snel liet de bevelhebber van de schans, Johan van den Kornput, een wal buiten de dijk maken.

In 1628 wordt de Nieuwe- of Langakkeschans aangelegd en sindsdien draagt de Belling wolderschans de naam Oudeschans. Hoewel de Nieuweschans was aangelegd bleef er in elk geval in de zeventiende eeuw nog een bezetting in de Oudeschans. Of er in de achttiende eeuw nog soldaten in Oudeschans gelegerd waren is echter onduidelijk.

Oudeschans groeide in de 17e eeuw uit tot een dorpje waarin vlak bij de haven in 1626 de huidige kerk werd gebouwd en vanaf 1606 had het dorp ook al een school en een schoolmeester.

De oorlog van 1672

Toen bisschop Bernard van Galen, ‘Bommen Berend’ in 1672 het oosten van onze provincie binnenviel, kreeg hij Nieuweschans, Oudeschans en Bonenschans zonder enige strijd in handen. Van hogerhand hadden de verdedigers namelijk opdracht gekregen hun troepen en geschut te concentreren bij Winschoten en Delfzijl. Daarom kostte het ‘Bommen Berend’ geen enkele moeite om op bovengenoemde schansen beslag te leggen.

De bevelhebbers van de schansen maakten echter wel de fout dat ze de verdedigingswerken vóór hun vertrek niet onklaar hadden gemaakt. Bourtange kregen de Munsterse troepen echter niet in handen. Bommen Berend probeerde de dappere verdediger van Bourtange, Johan Prott, om te kopen, maar had geen schijn van kans. Winschoten viel echter wel in zijn handen en zo kon Bommen Berend doorstoten naar de stad Groningen om haar te belegeren. Na een mislukte belegering van ongeveer zes weken gaven de Munstersen het beleg op.

Ze trokken in oostelijke richting weg en nestelden zich in Winschoten. Kolonel Jorman achtervolgde de Munstersen met tweeduizend man en zag kans de Munstersen uit Winschoten te verdrijven, veroverde de brugschans bij Winschoten en wist de burcht Wedde te bemachtigen. Om de verbinding tussen Nieuwe- en Oudeschans onmogelijk te maken, liet hij de Hamdijk doorsteken en zette dit gebied onder water.

Daarna legerden de Staatse troepen zich voor Oudeschans. De bisschop stuurde in tussentijd veertig wagens met munitie en levensmiddelen naar Oudeschans maar de Staatse troepen wisten deze zending in beslag te nemen. Ondertussen trokken ongeveer 1500 Munstersen langs de Dollarddijk, zowel te voet als te paard, richting Nieuweschans. Bij Stoksterhorn (Drieborg) deed wachtmeester Wijlers, van Staatse zijde, met 250 man en twee kanonnen een aanval op deze troepenmacht.

Deze aanval van Wijlers veroorzaakte zoveel paniek onder de Munsterse overmacht, dat ze gedwongen was zich terug te trekken op Nieuweschans.
De verdediger van Oudeschans zag toen in dat zijn kansen verkeken waren. Hij trad in overleg met Rabenhaupt, die in Winschoten gelegerd was. Nog diezelfde dag werd op Ulsda een akkoord tussen de strijdende partijen getekend en op 28 oktober verliet commandant Grubbe met ongeveer driehonderd man en twee kleine kanonnen de Oudeschans.

Bezetting en ontmanteling

Daarna werd het stil in Oudeschans. De schans hield echter wel een bezetting en ten tijde van een politieke dreiging werd het aantal manschappen drastisch uitgebreid en onderging de schans ijlings een verbetering. In 1795 trok een Engelse troepenmacht de schans binnen, bestaande uit voetvolk, cavallerie, enkele kanonnen en ander wapentuig om Oudeschans tegen de Fransen te beschermen.

Deze Engelsen bleven echter niet en vertrokken. Diezelfde dag nog werd de schans in beslag genomen door de Fransen. Twee jaar lang had Oudeschans een Franse bezetting, die in 1797 vervangen werd door Nederlandse militairen.

Daar Oudeschans steeds verder van de zee kwam te liggen en de wijze van oorlogvoeren veranderde, werd de schans overbodig. Bij koninklijk besluit van 5 augustus 1814 werd de openbare verkoop van de vestingwerken geregeld en werd besloten tot het slechten van de wallen. Het slechten van de schans was in 1819 voltooid.

Herstel van Oudeschans

In 1972 was Oudeschans ernstig in verval geraakt. Inwoners van Oudeschans namen toen het initiatief tot herstel van het dorp. Dit initiatief leidde tot het in leven roepen van ‘De stichting vesting Oudeschans’. De kerk en de pastorie werden overgenomen door de Stichting Oude Groninger Kerken en gerestaureerd.

Ook het dorp werd gerenoveerd en de oude structuur van de schans uit 1593 werd in lage vestingwallen weer in beeld gebracht. In Oudeschans wilde men een leefbaar dorp waarin de bijzondere structuur van deze voormalige vesting duidelijk is aangegeven. Deze plannen zijn op een geslaagde wijze uitgevoerd.

Archiefstukken gemeente Bellingwedde

Algemeen:

  • volkstellingen
  • woning- en gebouwentelling
  • aktes burgerlijke stand
  • bevolkingsregisters 
  • bouwvergunningen (met tekeningen)

Archiefstukken RHC Groninger Archieven

Kaarten:

  • Kaart van de landen ten zuiden van de Dollard, Westerwolde, Reiderland. Bourtange met    aangrenzende dijken, 1686 (toegang 1536, nr. 2258)
  • Kaart betreffende de herovering van de Oudeschans op de Munstersen in 1672.
  • Tekeningen Oude- of Bellingwolderschans, 1793 en 17e eeuw (toegang 1536, nr. 6896 en 7028).
  • Verkenningskaart 119 met het dorp Oudeschans. Verkend in 1902. Gepubliceerd in 1990.

Archiefstukken: 

  • Ontvangsten en uitgaven over het bestek van de Oudeschans, 1716
  • Restauratietekeningen van de kerk te Oudeschans, 1974-1977.
  • Beschrijving van de strijd in Oudeschans: het strijdtoneel in Oost-Groningen in het jaar 1672. Een uitgave van de 'Stichting Vesting Oudeschans'.
  • Lijsten van defensiegebouwen in Oudeschans, 1800 en 1808.
  • Akte van beëdiging commandeur Oudeschans,1712
  • Soldaten in Oudeschans, 1797
  • Schoolmeestersrapport Oudeschans, 1828

Kadastrale kaarten:

  • Oudeschans op het minuutplan van 1828 (zie ook: www.hisgis.nl).

Foto's en ansichten:

Literatuur:

  • Ekamper , H.R, e.a. 'Oudeschans'. Een uitgave van de ‘Stichting Vesting Oudeschans’, [1983]          
  • Overdiep, G., 'De Groninger schansenkrijg'. 1589 – 1594. Groningen 1974.
  • Smedes, J.J., 'De Nieuwe- of Langakkerschans, geschiedenis van een vesting, grensdorp en zeehaven aan de Dollard', Zaltbommel, 1975.
  • Eijk, A. van der, 'Wandelen over de vestingwallen van Oudeschans', in: 'Golden Raand', 25e jrg. (2009), nr. 3, pag. 11-14.

In het boek 'Oudeschans' zijn veel kaarten en foto's opgenomen, waaronder een paar kaarten, die wij niet konden terugvinden in onze collecties en die mogelijk uit oudere publicaties komen. Wij kozen er twee:

  • kaart van de oostelijke Dollardboezem in de eerste helft van de 17e eeuw, in de 19e eeuw getekend naar kaarten uit de collectie van het Rijksarchief. Hierop is de ligging van Oudeschans op de Dollarddijk goed te zien (afgebeeld in genoemd boek op pag. 12).
  • plattegrond van Oudeschans, met aanduiding van bewoners of gebruik van de gebouwen, rond 1900 (bewerking door Henk Kampen - GrA, op basis van tekening afgebeeld in genoemd boek op pag. 28).