Zoek op de website

Casus Grootegast

Kornhorn en Grootegast in de negentiende en begin twintigste eeuw

Grootegast en Kornhorn liggen in het Zuidelijk Westerkwartier, een gebied dat in de negentiende eeuw bestond uit vlakke zandruggen met daartussen lager liggende veengebieden.

De meeste dorpen werden gebouwd op de zandruggen en kregen daardoor hun karakteristieke lintvorm. De uitgang ‘gast’, in bijvoorbeeld Grootegast en Lutjegast, verwijst naar de zandruggen die vroeger ‘gasten’ werden genoemd.

De zandstreken in de provincie Groningen zijn lange tijd zeer dunbevolkt geweest. Door de uitgebreide vervening konden er eeuwen lang helemaal geen mensen leven. Tussen 900 en 1100 raakte het gebied permanent bewoond.

Het Zuidelijk Westerkwartier staat bekend als een singellandschap. De vele zandweggetjes werden geflankeerd door bomen. In de negentiende eeuw was het een verlaten gebied. Hier en daar stonden enkele huizen en kleine boerderijen van het kop-romp type. Het voorhuis van deze boerderijen had vaak maar één kamer.

De hoger gelegen zandgronden waren geschikt voor akkerbouw, de lagere gronden voor weide- en hooiland. De rest van het landschap bestond uit heidevelden. De meeste boeren hadden een gemengd bedrijf, met nadruk op de veeteelt. Later in de negentiende eeuw vond een verschuiving plaats naar de zuivelproductie. Het dagelijks voedsel in deze streek bestond in de negentiende en begin twintigste eeuw uit voornamelijk boekweitgort, aardappels en roggebrood.

Kornhorn of ‘Curringehorne’ en Grootegast

Het dorp Kornhorn was lange tijd een buurtschap van het dorp Doezum. In 1596 werd het voor het eerst genoemd als ‘Corrigesandt’ en later werd ‘Curringehorne’ gebruikt. In de negentiende eeuw kwam ‘Kornhorn’ in gebruik en vanaf het midden van de eeuw werd de streek officieel zo genoemd. Op 1 januari 1930 werd Kornhorn als dorp erkend.

In 1828 grensde het buurtschap Kornhorn aan Opende. De kerk van Doezum lag op twintig minuten loopafstand. Aan de weg door Doezum, die van Grootegast zuidwaarts door Kornhorn naar Opende liep, stonden hier en daar boerderijen tussen de eiken, wilgen en berken. Aan beide zijden van de weg was weideland voor het vee.

Door bemesting bracht de akkergrond rogge, boekweit, haver, bonen, erwten en aardappels op. In tuinen en hoven groeiden appels, peren, pruimen, kersen, noten, bessen en bloemen. In de lager gelegen gronden, aan weerszijden van Kornhorn, lagen veengebieden waar bagger en turf werden gegraven. Hier woonden de kleine landgebruikers in hun arbeidershuizen.

In de dorpen bij Kornhorn, waaronder Opende, Doezum en Grootegast, waren de herbergen, winkels, schoenmakers, bakkers, vleeshouwers, timmerlieden, grutters en wevers gevestigd. In Doezum was ondermeer een bakkerij in grof-, kleinbrood en beschuit en er waren veel kooplieden in boter en granen. In 1828 stonden in Grootegast een rogge- en een pelmolen.

Daarnaast waren er in dit dorp de voor deze tijd gebruikelijke handwerkers zoals bakkers, kuipers en smeden. In Grootegast stonden ook een kerk en een school en er was een leesgezelschap en een zanggezelschap. In Grootegast spraken de mensen ‘plat’ Gronings (dialect), net zoals in veel andere dorpen.

De meeste bewoners van dit gebied verdienden hun inkomen in de landbouw en veeteelt of in de ambacht of nijverheid. Ook waren er arbeiders, de zogenoemde ‘dagloners’, die verschillend werk aannamen om rond te kunnen komen. In 1916 draaide men werkdagen van tien uur. Alleen zondag was een vrije dag.

De meeste arbeiders begonnen hun werk om 5:00 uur, de timmermannen en kleermakers een uur later. Meestal werd midden op de dag een uur gepauzeerd om te eten. Landarbeiders gingen omstreeks 21:00 uur naar bed.

IJe Wijkstra

Ten oosten van het huidige dorp Kornhorn (ten westen van de Polmalaan) stond de arbeiderswoning van stroper en straatmuzikant IJe Wijkstra. Op 18 januari 1929 schoot IJe Wijkstra daar vier agenten (toen ‘veldwachters’ genoemd) dood toen deze een vrouw kwamen arresteren die bij hem inwoonde.

De vrouw, Aaltje Wobbes, leefde met haar zes kinderen van de geldelijke steun van het Burgerlijk Armbestuur. Haar man, Hendrik Wobbes, zat een straf uit in Veenhuizen wegens het plegen van meerdere kleine diefstallen.

Wijkstra kende de familie Wobbes al voordat Hendrik de gevangenis in ging. Daarna zocht Aaltje steun bij IJe en IJe bekommerde zich om haar. Toen Aaltje bij IJe ging inwonen, werd zij aangeklaagd voor het verlaten van haar kinderen. Als verantwoordelijk ouder was zij verplicht voor haar (minderjarige) kinderen te zorgen.

Op een besneeuwde ochtend in januari kwamen vier agenten bij IJe Wijkstra langs om Aaltje mee te nemen naar Groningen, waar de rechtzaak tegen haar zou plaatsvinden. IJe schoot alle vier de veldwachters neer met zijn jachtgeweer en sneed hen daarna nog de keel door met een mes. Bij het vuurgevecht raakte IJe gewond en hij liet zich verplegen in Groningen. Hier werd hij gearresteerd. Het huis van IJe Wijkstra en ook dat van de familie Wobbes werd ’s nachts door onbekenden in brand gestoken.

De omgekomen politieagenten werden met veel eerbetoon begraven. Drie liggen op het Esserveld in Haren en één in Opende. In het gemeentehuis van Grootegast hangt een gedenksteen voor de vier veldwachters. Op 22 april werd IJe Wijkstra voor de rechter geleid. Zijn raadsman, Mr Levie, probeerde hem zo goed mogelijk bij te staan.

Op 7 mei werd IJe veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf wegens moord en driedubbele doodslag. In hoger beroep werd het vonnis omgezet in twintig jaar gevangenisstraf. Twaalf jaar verbleef IJe in de strafgevangenis van Leeuwarden. Op 16 mei 1941 werd hij overgebracht naar een psychiatrische inrichting in Eindhoven. Drie weken later overleed hij.

Archiefmateriaal gemeente Grootegast

Inventarisnummer(s), jaar en omschrijving

779 (dossierinventaris) 1814 - lijst met aantal gezinnen per dorp en aantal personen met
bepaalde beroepen
- omschrijving van de gemeente Grootegast (omvang, scholen, wateren, etc.)
- diverse historische gegevens over de gemeente (o.a. geschiedenis van oude landschap Langewold)

661-662 (G) 1830-1840 volkstellingen
- verschillende gegevens over o.m.
gezinssamenstelling en beroepen

burgerlijke stand 1811-1989 persoonsgegevens over geboorte, huwelijk en overlijden

663-697 1850-1920 bevolkingsregisters Grootegast
- gegevens over gezinssamenstelling, leeftijd, beroep
- adresgegevens

Woningkartotheek 1908-1989 bouwvergunningen
- bouwtekeningen van o.a. oude woningen en winkels

762 (dossierinventaris) 1950-1951 molens Lutjegast en Kornhorn

1180 (dossierinv.) 1939-1981 molen Opende

1584 (dossierinv.) 1969 molen Grootegast

809 (G) 1910-1933 landbouwverslagen
- gegevens over soort gewassen
- gegevens over oogst
- gegevens over opbrengst

-1.777.51/904 (d.inv.) 1908-1989 hinderwetvergunningen Grootegast
- gegevens over bedrijven
- plattegronden van fabrieken en bedrijven

791 (G) 1892-1929 register van fabrieken en werkplaatsen
- gegevens over bedrijfsleiding (naam en adres)
- gegevens over soort bedrijf, machines, arbeiders

687 (G) 1812 staat van industrie en manufacturen
- melding van aantal turfveners in Grootegast: 20

855, 855a, 855b (G) 1929-1984 diverse gegevens over de zaak IJe Wijkstra
- verslagen van het gebeuren
- foto’s
- overlijdensberichten van de agenten
- kranten- en tijdschriftenartikelen
- levensverhaal van Wijkstra
- processen verbaal en verhoren

Archiefmateriaal RHC Groninger Archieven

Toegangnummer, inventarisnummer(s), archieftitel en omschrijving

890 6-12 districtschoolopziener schoolmeesterrapporten uit 1828 van
gemeente Grootegast (dorpen: Doezum, Grootegast, Lutjegast, Opende, Sebaldeburen), met uiteenlopende gegevens over de gemeente, over:
- het landschap
- de landbouw
- bedrijvigheid
- organisaties
- beroepen
- levenswijze
- bijzonderheden

GAVA MA0017 (film) uitvaart voor veldwachters op Grote Markt
Groningen 22 januari 1929 (veldwachters werden vermoord door IJe Wijkstra)

670 (meerdere) verzameling Materiaal van de raadsman van IJe Wijkstra
G. S. Overdiep (Mr Levie) 1929-1981
o.a.:
- krantenartikelen (vanaf 1929)
- aantekeningen van Levie
- foto’s
- processenverbaal (afschriften)
- brieven
- rapporten
- geschriften van Wijkstra

Literatuur collectie RHCGroninger Archieven

Toegangnummer, inventarisnummer(s), auteur en titel

1957 24238 Meindert Schroor e.a., Golden Raand. Landschappen van Groningen
(2007).
- over het ontstaan van het landschap in de provincie
Groningen

1766 274/1994 W. Haan, ‘Korenmolen te Grootegast’ (artikel in twee delen), In: De
Zelfzwichter 1994 (Vereniging vrienden van de Groninger molens) jrg. 21, nr. 73, maart 1994 (deel 1, p. 28-32) en jrg. 21, nr. 74, juni 1994 (deel 2, p. 26-31)
- over het oprichten van de korenmolen (midden 19e eeuw)
- over de ontwikkeling van de molen
- namen van molenaars

1759 6971 Werkgroep historie Kornhorn red., Van Curringhe en Korhoenders,
een geschiedenis van Kornhorn 1850-1994 (1994)

Afbeeldingen collecties RHC Groninger Archieven en gemeentearchief Grootegast (zie ook www.beeldbankgroningen.nl)

Toegangnummer, inventarisnummer(s), jaar en omschrijving

1957 21603 ca. 1900-1960 Geert Feringa, Grootegast door de jaren heen
(fotoboek, met uitgebreide onderschriften) (2002)
- foto’s van straten, boerderijen, winkels, huizen (soms met personen)
- onderschriften geven aanvullende informatie (o.a. over eigenaren van woningen en winkels, jaartallen)

1957 24689 ca. 1900-1960 Geert Feringa, Hoe was het ook weer in de
gemeente Grootegast (fotoboek met uitgebreide onderschriften) (2008)
- foto’s van straten, boerderijen, winkels, huizen (soms met personen)
- onderschriften geven aanvullende informatie (o.a. over eigenaren van woningen en winkels, jaartallen)

818 2612 1922-1942 foto van een winkel aan de Provinciale Weg
in Doezum (eigenaar: F. Boonstra)

818 6482 1929 foto van de begrafenis van een veldwachter,
Hoofdstraat in Grootegast (veldwachter werd vermoord door IJe Wijkstra)

1785 7189 1929 foto begrafenisstoet twee van de slachtoffers
van de moord in Grootegast (door IJe Wijkstra)

818 6418 ca. 1920 foto van stoommachine gemaal ‘De
Zuidpolder’ in Grootegast, met Jan Dirk Hazenberg (machinist 1918-1958)

818 2644 1913 foto van arbeiderswoning in Doezum

818 2605 1915-1935 foto binnenvaartschip in kanaal bij Kaleweg
in Doezum

818 2560 1945-1955 foto kop-hals-romp boerderij aan Eesterweg in
Doezum

818 2637 1895-1905 foto groep vrouwen (naaischool)

818 2635 1913 foto derde klas Openbare Lagere School
Doezum

818 2634 1905 foto eerste klas Openbare Lagere School
Doezum

818 2636 1890-1920 foto groep personen (mannen en 1 vrouw),
café Piérs in Doezum

670 (meerdere) 1929-1981 Materiaal van de raadsman van IJe Wijkstra
(Mr Levie) 1929-1981
o.a.:
- foto’s

Gem 855 (a/b) 1929-1984 diverse gegevens over de zaak IJe Wijkstra
- foto’s

818 2554 ca. 1920 foto manufacturenzaak Jan Boek
(Provincialeweg)

818 2558 1934-1954 foto arbeiderswoning Eesterweg

818 2605 1915-1935 foto zuivelfabriek Kaleweg

818 2617 1978 foto zuivelfabriek

Websites

- www.beeldbankgroningen.nl
- www.cenhek.nl
- wandelroute Curringhepad (Cultuur en Historisch Erfgoed Kornhorn)