Zoek op de website

Casus Leek

Drukkerij en uitgeverij Bronsema, Tolberterstraat 42, Leek

Harm Bronsema (1884-1951) was de grondlegger van drukkerij en uitgeverij Bronsema in Leek. In 1908 kocht hij als 23 jarige het gebouw aan de Tolberterstraat 42 dat hij inrichtte als woonhuis, drukkerij en winkel.

In datzelfde jaar begon Bronsema met het uitgeven van de Leekster Courant, wat hij beschouwde als zijn belangrijkste activiteit. Het aantal adverteerders en abonnees nam flink toe met de jaren en maakte het bedrijf welvarend.

Pas in 1971, twintig jaar na Bronsema’s overlijden en 63 jaar na de oprichting, werd de drukkerij door zijn dochter verkocht aan een uitgeefconcern.

Harm Bronsema werd in 1884 geboren in Peize als zoon van Jan Bronsema en Jantje Smilda. Zijn vader was machinist. Bronsema had twee oudere zussen, waarvan de oudste jong overleed, en een broer die boekdrukker was in Enschede. In 1907 verhuisde Bronsema naar Leek. Twee jaar later kwamen zijn moeder en zijn zus Renstje bij hem wonen.

Bronsema begon in 1908 met de uitgave van het ‘Algemeen Nieuws- en Advertentieblad voor Westerkwartier en omstreken’, omdat er volgens hem behoefte aan was. Daarnaast drukte hij onder meer prentbriefkaarten en wandelroutes en hij verkocht boeken. Naast advertenties bevatte het nieuws- en advertentieblad berichten met lokaal nieuws. Het eerste nummer verscheen op zaterdag 19 september 1908; in 1929 werd de titel veranderd in ‘Leekster Courant’.

Eigenlijk bestond er al een soortgelijke krant voor Leek, maar de uitgeefster daarvan was op leeftijd en stopte met haar uitgave in 1910. Bronsema was dus twee jaar daarvoor begonnen met zijn nieuws- en advertentieblad. Het abonnementsgeld was een derde van wat zijn concurrente vroeg en ook zijn advertenties waren veel goedkoper. Waarschijnlijk wist Bronsema op die manier lezers en adverteerders aan zich te binden.

Tot 1920 werd het ‘Algemeen nieuws- en advertentieblad’ van Bronsema gedrukt op een pers die hij in 1908 had aangeschaft. Deze pers was heel groot en het aandrijfwiel moest met de hand worden bediend. Het drukwerk werd ook handmatig gezet. Dit alles was zwaar en tijdrovend werk.

Het blad verscheen in de eerste jaren in een oplage van enkele duizenden exemplaren en Bronsema bracht deze zelf op de fiets naar distributiepunten in verschillende dorpen. Hij maakte lange dagen en dankzij het groeiend aantal advertenties en berichten nam zijn werk alleen maar toe. In 1915 kwam er enige verlichting in Bronsema’s werkzaamheden toen hij trouwde met Geeske Hillebrands (1883-1959). Zij beheerde tot haar dood de financiën van het bedrijf. Harm en Geeske kregen in 1917 een dochter, Hendrika Jantina (Henny).

Bronsema hield de technische vooruitgang goed in de gaten. In 1920 kocht hij een snelpers. Deze werd aangedreven door een motor en kon twee pagina’s tegelijk drukken en meer dan duizend exemplaren per uur. De kranten werden ook automatisch gevouwen.

Dit scheelde een hoop werk en tijd. Daardoor kon het blad op een later tijdstip worden gedrukt en kon er actueler nieuws in worden opgenomen. Hierdoor steeg opnieuw het aantal abonnees. In 1930 kocht Bronsema ook een nieuwe zetmachine waardoor één persoon 7000 letters per uur kon zetten. Datzelfde jaar nam hij een nieuwe pers in gebruik, die tienduizend exemplaren per uur afleverde.

Vanaf 1930 werd het bedrijf verder uitgebreid. Bronsema kocht steeds de nieuwste machines en moest daarom ook werkruimte aanbouwen. Tijdens de oorlogsjaren verscheen de Leekster Courant niet en daarna moest Bronsema veel moeite doen om de uitgave opnieuw van de grond te krijgen. Maar dat lukte en in 1959 werd de drukkerij verder uitgebreid met een heel nieuw gebouw.

In 1951 overleed Bronsema aan een ernstige ziekte. Geeske zette het bedrijf door tot haar eigen dood in 1959. Hierna werd het bedrijf geleid door een bedrijfsleider onder toezicht van dochter Henny. Zij verkocht de drukkerij in 1971 aan Hazewinkel Pers. De Leekster Courant bleef bestaan tot 2000. ‘Boekhandel Bronsema’ doet nog steeds zaken vanuit het pand aan de Tolberterstraat.

Materiaal gemeente Leek

• Hinderwetvergunning - 3 mei 1920, H.J. Bronsema te Leek, het plaatsen en in werking brengen van een electr.motor in de drukkerij, Tolberterstraat 42, met tekening
• Hinderwetvergunning - 2 maart 1931, H.J. Bronsema te Leek, het uitbreiden van de drukkerij door het bijplaatsen van electr. Motor, Tolberterstraat 42, met tekening, met handgeschreven brief (aanvraag) van Bronsema zelf (met handtekening)
• Hinderwetvergunning - 11 mei 1936, H.J. Bronsema te Leek, uitbreiden van de drukkerij, Tolberterstraat 42, met blauwdruk
• Advertentie van Bronsema in: Geïllustreerde gids met wandelkaarten van Leek en Omstreken, 1928
• Bevolkingsregister 1900-1910- Harm Bronsema (1884), zoon (boekdrukker), ongehuwd, geboren in Peize, woonde in 1900-1910 op A 52 in Leek, in de gemeente gekomen (vanuit Groningen) op 12 oktober 1907; Jantje Smilda (1853), hoofd (weduwe van Jan Bronsema), Renstje Bronsema (1874), dochter (zus van Harm), was tot 1909 modiste in Groningen
• Gezinskaart, 1920-1939 - Harm Bronsema (hoofd), Geeske Hillebrands (1883, vrouw), Henderika Jantina Bronsema (1917, dochter), Jan Lucas Dijkhuis (1904, neef). Hele familie was NH, familie woonde op A48/49/50. Harm staat vermeld als boekhandelaar, boekdrukker en uitgever. Neef Jan was leraar MO
• Diverse foto’s uit 1966, 1977, 1984
• Bouwvergunning - oprichting woonhuis, drukkerij en winkel in 1908, Tolberterstraat

Materiaal Groninger Archieven

• Siebrand Homan, ‘Wie was Harm Bronsema’, In: Historisch Leek (vol. 22, nr. 1, jan. 2008): Over Harm Bronsema (1884-1951)
• Artikel in Nieuwblad van het Noorden: ‘Nieuwblad van het Noorden neemt Bronsema in Leek over’ (27 november 1981)
• www.beeldbankgroningen.nl: prentbriefkaarten, waaronder Tolberterstraat, Leek en prentbriefkaarten, uitgegeven door Bronsema
• Algemeen Nieuws- en Advertentieblad voor Westerkwartier en omstreken (uitgegeven door H.J. Bronsema, 1907-1929): 1924) en 1928 (losse nummers)
• Leekster Courant: Nieuwsblad voor Westerkwartier en Noordenveld 1929-1999
• Herdenkingsnummer 10 november 1983: met voorpagina (en drie overige pagina’s) van de eerste uitgave (19 sep 1908); met advertentie van Bronsema zelf en van zijn schoonvader (Hillebrands, stoom ververij); foto van het bedrijfspand van Bronsema, zonder datum (maar in ieder geval van voor 1959)
• Jubileumnummer Leekster Courant 18 maart 1959 (scan 36). Hierin staat veel over Bronsema zelf, maar ook over allerlei zaken in de streek: landbouw, sport, etc.
• Documentatie Leek: Leekster Courant 28/4/1973 met op de voorzijde een advertentie van Bronsema.
• Archief Architectenbureau Emaar in Winsum bevat overzicht van projecten, uitgevoerd voor
de familie Bronsema en voor de drukkerij: 1956: winkel; 1960: bungalow; 1961: woning Nietap; 1961: perceel Leeksterweg; 1962: winkelinrichting; 1962: molen Norg; 1962: bungalow; 1963: winkel en woning Norg. Helaas zijn in dit archief geen tekeningen of andere relevante stukken bewaard gebleven.

Uitgaven van Bronsema

Kranten:

  • Algemeen Nieuws- en Advertentieblad voor Westerkwartier en omstreken 1908-1928
  • Leekster Courant 1929-1999 (vervolg op Algemeen Nieuws- en Advertentieblad voor Westerkwartier en omstreken)
  • Midweek 1938-?

Prentbriefkaarten: tientallen verschillende; over lokale omgeving van Leek
Boeken: meerdere, alleen na 1951, over lokale historie