Zoek op de website

Casus Marum

Voormalig woonoord voor Molukkers in Nuis 1951-1966

In 1951 werden in Nuis 374 Molukkers1 ondergebracht die dat jaar vanuit Indonesië naar Nederland waren gehaald.

In 1949 had het voormalige Nederlands-Indië zich losgemaakt van de koloniale overheersing.

De Molukkers waren overwegend militairen, die in dienst waren geweest van het Koninklijke Nederlands-Indische Leger (KNIL), en hun gezinnen. In totaal kwamen 12.500 mannen, vrouwen en kinderen naar Nederland.

Het KNIL was in dienst van de Nederlandse regering en bedoeld om de kolonie Nederlands-Indië te verdedigen tegen lokale opstanden en aanvallen van buitenaf.
Toen Nederlands-Indië in 1949 zelfstandig verder ging als Indonesië, was het voor veel Molukse militairen moeilijk om in hun geboorteland te blijven.

Hierop besloot de Nederlandse regering de Molukse militairen die dat wilden tijdelijk naar Nederland te laten komen.

In totaal werden twaalf grote vrachtschepen ingezet om de 12.500 Molukkers naar Nederland te brengen. De reis op zee duurde een maand. Aan boord werden kinderen geboren, zodat bij aankomst in Nederland meer Molukkers werden geregistreerd dan er in Ambon aan boord waren gegaan. Na hun aankomst kregen de militairen te horen dat zij uit militaire dienst waren ontslagen en dat zij met hun families werden ondergebracht in kampen waar zij hun terugkeer moesten afwachten.

Het was niet de bedoeling dat de naar Nederland gereisde Molukkers voor goed in het land zouden blijven. Daarom werden zij ondergebracht in verschillende woonoorden. In heel het land bestonden vanaf 1951 zeventien van zulke kampen.

In de provincie Groningen waren er twee Molukse woongroepen; in Nuis (Marum)en in de Carel Coenraad Polder (Finsterwolde). ‘Kamp Marum’ bestond uit vijftien woonbarakken en een ziekenzaal. In een barak woonden meerdere gezinnen of vrijgezellen. De 71 kinderen gingen naar school in het dorp Marum. Mede hierdoor hadden de kampbewoners contact met de lokale bevolking.

Omdat de Molukkers elk moment hoopten terug te keren naar hun land, stonden hun ingepakte koffers altijd klaar voor vertrek. Ook de Nederlandse regering ging er vanuit dat de Molukkers zouden terugkeren en daarom mochten zij niet werken. Jaren gingen voorbij voordat de Nederlandse regering zich realiseerde dat de hier ondergebrachte Molukkers nooit meer terug zouden gaan.

Om hun integratie in de samenleving te bevorderen werden in de jaren zestig speciale woonwijken voor Molukkers ingericht. De laatste bewoners van kamp Nuis vertrokken in 1966 naar deze wijken.

Historische achtergrond

De Molukse militairen hadden dienst genomen in het KNIL in een periode waarin het moeilijk was om aan ander werk te komen. Tot ca. 1870 had Nederland, eerst via de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en daarna via de Nederlandse Handels Maatschappij (NHM), in Indië een monopolie op de export van producten als indigo, thee, suiker, koffie, tabak en specerijen (waaronder: nootmuskaat en kruidnagel).

Boeren waren verplicht twintig procent van hun grond te gebruiken voor één of meerdere van deze producten en zij moesten deze vervolgens aan de NHM verkopen. Vanaf 1870 werden particuliere bedrijven toegelaten in Nederlands-Indië en werd het handelsmonopolie van de NHM verbroken. Door de toenemende concurrentie raakten steeds meer mensen hun werk kwijt en steeg de armoede onder de bevolking.

Veel inwoners van de verschillende eilanden in de Indische archipel traden in dienst van het Nederlandse overheerser, ondermeer als militair. De Molukse KNIL militairen waren vaak generaties lang, van vader op zoon, verbonden aan dit leger.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Nederlands-Indië bezet door Japan. Alle Nederlanders en ook een aantal Molukkers werden opgesloten in strafkampen. Ondertussen stimuleerden de Japanners het lokale verzet tegen de koloniale overheerser. Na de oorlog greep een groep nationalisten de kans om zich los te maken van het door de oorlog sterk verzwakte Nederland.

Op 7 augustus 1945 werd, onder leiding van Soekarno en Hatta, de ‘Republik Indonesia’ uitgeroepen. Nederland accepteerde dit niet en begon een oorlog tegen de nationalisten waarbij ook Molukse KNIL militairen werden ingezet. Deze koloniale oorlog werd door de nationalisten beschouwd als een vrijheidsstrijd, terwijl de Nederlanse regering sprak van ‘politionele acties’.

Omdat Nederland internationaal weinig steun kreeg en de VS zelfs dreigde de Marshall hulp voor de wederopbouw van het naoorlogse Nederland stop te zetten, besloot de regering de soevereiniteit van Indië over te dragen aan de nationalisten. Op 29 december 1949 ontstond daarom formeel de Republiek Indonesië.

De verschillende eilandgroepen van Indonesië waren onderling zeer verdeeld over de toekomst van de nieuwe republiek. De federale structuur hield al snel geen stand meer. Op 25 april 1950 riepen de Molukken hun eigen republiek uit; de ‘Republik Maluku Selatan’ (RMS). Indonesië begon direct een oorlog tegen de RMS om de afscheiding ongedaan te maken.

Ondertussen gingen de Nederlanders terug naar hun eigen land. De Molukse KNIL soldaten die nog altijd trouw waren aan Nederland werd door Indonesië verweten dat zij hadden meegewerkt aan de afscheiding van de RMS. Veel militairen sympatiseerden met de RMS, maar zij accepteerden nog steeds het Nederlandse gezag.

Omdat de Molukkers in 1951 geen veilige woonplaats in hun eigen land konden vinden, werden zij uitgenodigd om tijdelijk naar Nederland te komen.

De Molukse kwestie ligt nog altijd gevoelig in Nederland. De eerste generatie Molukkers werd lang in onzekerheid gehouden over haar lot. Hun kinderen uitten hun onvrede, over de manier waarop hun ouders waren behandeld en over hun eigen moeilijkheden om mee te komen in de Nederlandse samenleving, met een aantal gewelddadige acties in de jaren zeventig.

Inmiddels zijn de Molukkers opgegaan in de Nederlandse bevolking. De Molukse wijken worden niet meer exclusief door deze groep bewoond. Ieder jaar op 25 april herdenken en vieren Molukkers in Nederland de oprichting van de RMS. Dit leidt nog steeds tot wrijving met de Nederlanders die de gewelddadige gijzelingen in de jaren zeventig hebben meegemaakt.

  1. Tot in de jaren zeventig werden Molukkers aangeduid met de term ‘Ambonezen’, vernoemd naar één van de eilanden van de Molukken. Tegenwoordig gebruiken wij de term ‘Molukkers’.
  2. Het kampement in Nuis werd in 1943 gebouwd door de Duitse bezetter ten behoeve van de Arbeidsdienst. Jongeren werden hier verplicht te werk gesteld. Tussen 1945 en 1951 was het in gebruik als strafkamp voor NSB-ers. Uit deze laatste periode is een plattegrond van het kamp bewaard gebleven.

Archiefmateriaal gemeente Marum

  • register van ingekomen en vertrokken Molukkers 1951-1958, met index (niet openbaar)
  • rapportage toezicht op Ambonezen-woonoorden 1951-1952 (over het vlaggen en over de orde in het kamp en incidenten en politieke beïnvloeding door CRAMS (niet openbaar)
  • bouw en renovatie van 44 woningen in dorp Marum en een sociaal centrum voor Ambonezen, 1959-1988 (met tekeningen). Zie ook onder: 36-5, 309-2 en 303-3.
  • overdracht woningen en gebouwen aan de overlegcommissie Molukkers, 1978-1987

Archiefmateriaal Groninger Archieven

  • Film over Inheemse gebruiken Ambon 1925-1940 (algemene film over Ambon)
  • Film ‘Terug naar Ambon’, W. Frans 1982 (algemene film over Ambon)
  • Film ‘Hoe het hier reilt en zeilt’ deel I, 1959, met een fragment over een woonkamp voor Zuid-Molukkers
  • Archief strafgevangenis te Marum, 1947-1951 - geen relevante stukken in het archief, maar de Inleiding vertelt veel over het kamp vóór de bewoning door Molukkers. Met uittreksel kadastraal plan betreffende het kamp (sectie B nr. 2337) en een plattegrond van het kamp, met ingetekende barakken en het hekwerk rond het kamp, inclusief legenda en correspondentie. 
  • Telefoonboeken provincie Groningen - bevatten veel namen van Molukkers die in de Molukse wijk in Marum woonden.
  • Negatievencollectie van fotobureau Boonstra (nog niet toegankelijk op internet. Diverse opnamen via de termen: Molukkers en Nuis

Literatuur Groninger Archieven

  • Kamp Nuis 1951-1964 - Sonja Sekewael. Met namenlijsten van Molukkers die in Kamp Nuis hebben gewoond, ooggetuigenverslagen en foto’s van het kamp en de bewoners
  • Tussen belofte en teleurstelling bloeide een nieuw bestaan: het verhaal van de Molukse gemeenschap in Hoogezand-Sappemeer - T. Smedes
  • Anak Mas, Gouden kind, Molukkers in Nederland - Sjoerd Post
  • Silsilah Maluku. Voorouders van Verre deel 1 De Molukken - Ron Habiboe
  • ‘Het Ambonezenbosje' - Jan Abrahamse en Henk Poortinga in de Carel Coenraadpolder’ in: Noorderbreedte, jrg. 21, nr. 5 (1997)
  • 'Moluks erfgoed in het Noorden' - Laurieke Zijp en Peter Groote in: Noorderbreedte, jrg. 33, nr. 1 (2009). O.a. over het historisch belang van Molukse woonwijken in Nederland.
  • 'De herbestemming van de voormalige Molukse woonoorden in Nederland' - R.G. Wilms. Scriptie studie Geografie RUG (Groningen, 1983). Met op pag. 23 een lijst met bezettingsgraad woonoorden van dec. 1953 tot en met dec. 1968 (o.a. aantal Molukse inwoners van het kamp Nuis, per jaar) en op pag. 24-28 een kort verhaal over woonoord Marum (Nuis) en de herbestemming van het kamp (tot 1984).

Websites

- Molukse database met persoonsgegevens van de 12.500 Molukkers die naar Nederland kwamen in 1951 (en daarna)
- zoek in de database op namen van Molukkers uit het boek van Sonja Sekewael (zie hierboven)
- historisch kader (KNIL, WOII, na WOII, woonoorden, inburgering, treinkapingen, etc.)
- gegevens over de schepen waarmee de Molukkers naar Nederland kwamen 

- Molukse geschiedenis en cultuur in beeld
- fotoarchief 

- over Molukse woonoorden
- elf personen van de eerste en tweede generaties Molukkers in Nederland vertellen hun verhaal 

- foto’s van het KNIL 1946-1953 

- onderdeel van Moluks Historisch Museum
- zes foto’s van kamp Nuis

- historisch beeldarchief migranten

- herinnering: ‘De Ambonezen’, A.J. Wolters (verhaal van iemand die op lagere school
in Marum zat toen Molukse kinderen uit kamp Nuis bij hem in de klas kwamen)

Audiovisueel materiaal

RTV Noord beeldmateriaal over kamp Nuis, juni 2008 (www.rtvnoord.nl –zoeken via uitzending gemist op deze site-): titel van het programma: Verborgen Verhalen, woensdag 11 juni 2008. Oud kampbewoners blikken terug op de eerste jaren in een vreemd land en keren terug naar de plek van het kamp.