Zoek op de website

10.4 	Oxwerderzijl

De Oost-Vredewoldertocht volgens Kooper. Het pijltje wijst naar de plaats waar volgens Kooper de Midwolderzijl heeft gelegen. De Oost-Vredewoldertocht volgens Kooper. Het pijltje wijst naar de plaats waar volgens Kooper de Midwolderzijl heeft gelegen.

Niet alleen de datering van de Oost-Vredewoldertocht is onzeker, ook het oude tracé en de monding ervan zijn duister. ‘De uitwatering geschiedde – aldus Kooper – met een eigen zijl, (oorspronkelijk vermoedelijk op zekeren afstand bezuiden en later) in de Rijksstraatweg en wel in deze weg aanvankelijk door de Midwolderzijl bij het zg. Ipengat.’ Hij heeft de plek op zijn kaartje aangegeven met de letter ‘o’.

Naar het verloop van de Oost-Vredewoldertocht tussen Enumatil en de Oude Riet en – vooral – de uitmonding van dit diep in de Oude Riet is vooral door Kloppenburg nauwgezet onderzoek gedaan. Hij is overigens niet de enige die zijn best heeft gedaan om de ‘niet gemakkelijk te ontwarren geschiedenis’ van dit stukje Westerkwartier te achterhalen. In de negentiende eeuw waren G. Acker Stratingh en A.J. Andreae hem voorgegaan, die op hun beurt ook weer voortbouwden op voorgangers als Westendorp en Kremer.

Bij zijn reconstructie van de oude waterlopen ruimt Kloppenburg – terecht – een belangrijke plaats in voor de geschiedenis van de bedijking van dit gebied. Van zijn bevindingen en argumenten maak ik gebruik voor zover ik ze begrijp en ondersteund zie door ons hedendaagse kaartmateriaal en door feiten die sinds het verschijnen van zijn studie (1941) aan het licht zijn gebracht.

Rond Oxwerd Rond Oxwerd

Dijken zijn met een oranje lijntje aangegeven. Het transparante blauwe vlak tussen Balmahuizen en Oxwerd geeft de breedte aan van de zeearm die bij hoog water blank stond. Midden daarin tekent zich de bedding van de Oude Riet af.

In de cirkel de plaats waar de eerste Langewolderzeedijk een laagte kruist waar een zijl kan hebben gelegen.

  1. Katerhals
  2. Oost-Vredewoldertocht (?)

De plaats van het latere Ypegat is met een Y aangegeven.

Volgens Kloppenburg bevond de uitmonding van de Oost-Vredewoldertocht zich oorspronkelijk op een afstand van 400 meter ten zuiden van het Ypegat aan de huidige Rijksstraatweg (N355). Anders gezegd: de oudste monding lag niet op de plaats die op Koopers kaart met een ‘o’ is gemerkt, maar een eindje ten zuiden daarvan. De zijl die Kooper bedoelde heeft wel bestaan, maar die lag in de zogenaamde ‘tweede Langewolderzeedijk’, die in de vijftiende eeuw moet zijn aangelegd.

Een blik op de hoogtekaart maakt duidelijk dat de dijk die door Kloppenburg ‘de eerste dijk van Langewold’ wordt genoemd en volgens hem omstreeks 1275 is aangelegd, op deze plaats een laagte kruist. Op de bedoelde plek komen binnendijks twee watergangen bij elkaar: in de laagte zien we links een bedding die water uit de omgeving van de Langewolder kerspelen Niekerk, Oldekerk en Faan aanvoert. Dat is de benedenloop van de Katerhals. Rechts loopt een watergang die de benedenloop van de Oost-Vredewoldertocht geweest kan zijn.

De eerste Langewolderzeedijk wordt in een akte van 1385 – we zullen die in het laatste deel nader bekijken – aangeduid als ‘de Roder’.

Over de betekenis van de naam ‘Roder’ bestaat verschil van mening. Westendorp meende in deze naam een Oudfries roda te herkennen dat ‘galg’ betekent."23" Andreae dacht aan het eveneens Oudfriese werkwoord roden, roeden, ‘graven’ en wijst op namen als Sylrode of Zijlroede."24"

De Roder bestaat nog steeds De Roder bestaat nog steeds

Kloppenburg meent – in navolging van Andreae – dat het door de aangewezen sloten aangevoerde water op de brede bedding van de Oude Riet werd geloosd door een tweetal zijlen die op korte afstand – hij heeft het over 15 meter – van elkaar gelegen waren. De westelijke sluis was de Niekerksterzijl, de oostelijke wordt in de oude bronnen Oxwerder-, Midwoldemer- of Sloterzijl genoemd. Hoe het door de Oost-Vredewoldertocht aangevoerde water bij de Oxwerderzijl terecht kwam, ‘valt – aldus Kloppenburg – niet meer te controleeren’."25"

Het kaartje van Oxwerd en omgeving laat ook zien dat de Roder of eerste Langewolderzeedijk aansloot op de weg die vanaf Noordhorn (bij de Gouden Leeuw) in westelijke richting naar beneden loopt. Ten zuiden van deze dijk heeft minder opslibbing plaatsgevonden dan ten noorden ervan. Kooper geeft deze dijk aan, maar Kloppenburg zag hier geen dijk.

De dijk die vanaf Oxwerd op het kaartje in zuidoostelijke richting is getekend, volgt het door Kloppenburg beschreven tracé, dat – voor een deel – ook door de PPD is overgenomen.

Ten westen van de met een cirkel aangegeven plaats kruist de Roder nog twee opvallende laagten, waarlangs eerder ongetwijfeld water vanuit het binnenland zeewaarts heeft gestroomd. Het lijkt erop dat ook in een van deze laagten een zijl heeft gelegen. We zullen dat later nog wat beter bekijken.

Het oostelijke uiteinde van de Roder is bij Noordhorn nog goed herkenbaar.

Het oostelijke uiteinde van de Roder bij Noordhorn Het oostelijke uiteinde van de Roder bij Noordhorn

De Roder vanaf Noordhorn De Roder vanaf Noordhorn

Vanaf de hoogte van Noordhorn kijken we in westelijke richting.

De Roder ten westen van de N355, richting Ooster-Heddemaheerd De Roder ten westen van de N355, richting Ooster-Heddemaheerd

Het land aan de rechterzijde (= noordkant) van de weg/dijk ligt een beetje hoger dan dat aan de linkerkant.
Rechts op de achtergrond de Ooster-Heddemaheerd.

Boerderijen op een rijtje: Oxwerd Boerderijen op een rijtje: Oxwerd

De boerderijen van Oxwerd liggen op de oude Langewolder zeedijk (de Roder)."26"

Op de voorgrond de Ooster-Heddemaheerd. Linksonder zien we nog net een stukje van een watergang. Dat is de benedenloop van de Katerhals, waarlangs het laagland van Niekerk en Faan afwaterde.

Ooster-Heddemaheerd Ooster-Heddemaheerd

De hoogte waarop de boerderij ligt is geen wierde of podium, maar een stuk van de Roder, de eerste Langewolderzeedijk.

Bij Oxwerd en Ypegat; satellietbeeld zonder (links) en met (rechts) kleuren van de hoogtekaart. 1.  Ooster-Heddemaheerd  2.  Uildersma  3.  Ypegat Bij Oxwerd en Ypegat; satellietbeeld zonder (links) en met (rechts) kleuren van de hoogtekaart. 1. Ooster-Heddemaheerd 2. Uildersma 3. Ypegat

Kloppenburg schrijft dat men ‘nog duidelijk kan zien’ dat hier (hij bedoelt tussen 1 en 2) twee zijlen naast elkaar hebben gelegen."27" Dat lukt mij alleen wanneer ik het Googlebeeld combineer met de hoogtegegevens van de AHN (zie het rechter plaatje). We zien dan inderdaad twee watergangen naar het noorden c.q. noordoosten lopen. De afstand tussen beide is echter niet 15 meter, zoals Kloppenburg meedeelt, maar 50. De vraag is echter of deze beide watergangen gelijktijdig hebben gefunctioneerd of dat ze sporen zijn uit verschillende fasen van de waterstaatkundige ontwikkeling. Het kan ook zijn dat de twee watergangen die hier in het spel zijn – de Katerhals en de benedenloop van de Oost-Vredewoldertocht – binnendijks bij elkaar kwamen en dat hun water via één gemeenschappelijke zijl in de Roder op de brede bedding van de Oude Riet geloosd werd.

De sloot die ongeveer 50 meter ten zuidoosten van de samenvloeiing van beide watergangen naar het noordoosten loopt, heeft een krom verloop en wekt daardoor de indruk oud te zijn. De bochtige benedenloop van het latere Stillediep (even onder 3) lijkt er de – destijds buitendijkse – voortzetting van te zijn. Op de oude kadasterkaart is hier een perceelsgrens te zien.

Wat dit alles ook moge betekenen, hier ergens moet de oude Oxwerderzijl hebben gelegen die voor het eerst genoemd wordt in een verhaal over de slag die daar in het jaar 1417 heeft plaatsgevonden."28" Bij het treffen ‘aen die westerzyde Noorthorn, by Exuerder zyl’ hadden de Groningers de Friese Schieringers verslagen: 500 Friezen waren gedood, 400 gevangen genomen en naar Groningen gebracht."29"

De (oude) Oxwerderzijl lijkt ook in de jaren daarna nog te hebben gefunctioneerd. In elk geval werd de versterking – deze heeft ongeveer 500 meter ten zuidoosten van de zijl gelegen – in de ‘Groninger Vrede’ van 1422 aangeduid als ‘het slot Oxwerderzijl’."30" Afgesproken werd toen dat het slot zou worden ‘nederghesleten’. Ook in een verdrag dat Achtkarspelen, de Ommelanden en de stad Groningen in 1426 met elkaar sloten, wordt de Oxwerderzijl nog genoemd."31"

Raadsels bij Oxwerd Raadsels bij Oxwerd

  1. De Roder
  2. Loop van oudste Langewolderzeedijk volgens Kloppenburg
  3. Loop van de Langewolderzeedijk volgens Kooper
  4. Katerhals
  5. Oost-Vredewoldertocht (?)
  6. Stillediep

Bovenaan zien we de kronkelende bedding van de Oude Riet, de lijn daaronder is de Rijksstraatweg (N355), de zwarte lijn aan de onderkant is de spoorlijn tussen Zuidhorn en Grijpskerk.
Rechtsonder is de locatie van het slot Oxwerderzijl aangegeven. Tot voor enkele jaren kon je die plek vanuit de trein zien liggen.

Zoals gezegd is de situatie bij de legendarische Oxwerderzijl verre van duidelijk. De hoogtekaart – hier gecombineerd met Google Earth – laat patronen zien die ruimte bieden voor verschillende interpretaties.

Over het westelijke deel van de Roder (nr. 1, vanaf de Ooster-Heddemaheerd westwaarts) is iedereen het wel eens. Over de voorzetting in oostelijke richting verschillen de meningen. Kloppenburg – daarin gedeeltelijk gevolgd door de PPD – denkt dat de oudste Langewolderzeedijk vanaf dat punt een zuidoostelijke koers aanhield (2), Kooper liet de dijk doorlopen naar de hoogte van Noordhorn (3).

Ook de loop van de watergangen is onzeker. De verschillende alternatieven zijn hier getekend. Links zien we de benedenloop van de Katerhals (4), die het water vanuit de richting Oldekerk en Niekerk aanvoerde. Rechts daarvan zien we een watergang met een opvallend recht tracé (5). Ik ben geneigd aan te nemen dat dit de oude loop van de Oost-Vredewoldertocht is. Of was dit een afvoerkanaal van de Bril?

Tenslotte de uiterst rechts getekende waterloop, het Stillediep (6). Deze is later de benedenloop van de Oost-Vredewoldertocht. Maar het is ook denkbaar dat dit een oude watergang is die altijd heeft gediend voor de afvoer van water uit de richting van Enumatil.

Opmerkelijk is het hoogteverschil tussen de verschillende waterlopen. Het Stillediep ligt veel hoger dan de beide andere.

Links: de omgeving van Oxwerd waarbij het reliëf is geaccentueerd met behulp van hillshading."32"
Rechts: hetzelfde gebied waarbij niet alleen schaduw, maar ook hoogtekleuren zijn benut om het reliëf zichtbaar te maken."33"

Sinds kort zijn er nog weer nieuwe mogelijkheden beschikbaar geworden om het microreliëf zichtbaar te maken en te onderzoeken. Ofschoon ze ons in het geval van de oudste ontwatering van Langewold en Vredewold niet verder helpen, is het wel de moeite waard om er hier melding van te maken.

 Een akte uit 1432 Een akte uit 1432

In het oude archief van de stad Groningen ligt een akte waarbij Alard Ulersma aan burgemeesters, raad en hoofdmannen te Groningen het erf verkoopt ‘daer dat Slot toe Oxforder Zijl op plach toe staen’. Het stuk dateert van 28 juni 1432."34"

Ulersma is het huidige Uildersma, Oxford is Oxwerd.

Mijn variant Mijn variant

Ik kan het niet laten om uit de verschillende varianten een keuze te maken. Met de nodige slagen om de arm laat ik die hier zien. Ik veronderstel – anders dan Andreae en Kloppenburg – dat hier niet twee, maar slechts één zijl gelegen heeft.

De waterlossingen van Langewold en Oost-Vredewold kwamen binnendijks bij elkaar, het aangevoerde water ging door de gezamenlijke Oxwerderzijl en er was één buitendijkse bedding. Mijn vermoeden dat er maar één zijl is geweest steunt vooral op het ontbreken van oude vermeldingen van een Niekerksterzijl op deze plaats en op het feit dat ‘de Oxwerderzijl’ (en niet ‘de zijlen bij Oxwerd’) in 1426 als markering werd beschouwd tussen gebieden ten westen en ten oosten ervan. Maar ik wil graag toegeven dat deze argumenten niet heel sterk zijn, en nog eens benadrukken dat de hoogtekaart zoveel sporen laat zien dat er zelfs meer dan één andere interpretatie mogelijk is.

 

In deel 11 van ‘Groningen en het Drentse water’ zullen we overigens zien dat de westelijke waterloop (de Katerhals) waarschijnlijk niet alleen de afwatering van Langewold diende, maar ook het uit West-Vredewold afkomstige water afvoerde. Het binnendijks bij elkaar komen van de twee waterlopen veronderstelt echter wel dat er geen peilverschil kan zijn geweest tussen beide watergangen. En dat betekent weer dat het land tussen de gast van Niekerk en de Roder nog niet zo laag zal zijn geweest als nu het geval is.

De ‘Oost-Vredewoldertocht’ en Uildersma De ‘Oost-Vredewoldertocht’ en Uildersma

De foto is genomen vanaf het erf van de Ooster-Heddemaheerd. Die boerderij ligt op de Roder. Op de achtergrond boerderij Uildersma.

Met een beetje goede wil is te zien dat het erf inderdaad hoger ligt dan het land rond Uildersma.

Bui bij Noordhorn Bui bij Noordhorn

Informatie voegt dit plaatje natuurlijk niet toe, maar het is aardig genoeg om te laten zien.

‘Oost-Vredewoldertocht’ en Katerhals ‘Oost-Vredewoldertocht’ en Katerhals

We kijken vanaf het erf van de Ooster-Heddemaheerd naar het zuiden, in de richting van Uildersma.

Op de voorgrond komt van rechts de Katerhals. Wanneer we ons de situatie willen voorstellen zoals die vóór de aanleg van de Nieuwe Langewolderzeedijk (c. 1425) is geweest, moeten we de sloot wegdenken die op de voorgrond links uit beeld loopt.

Als mijn veronderstelling juist is liep het water van de Katerhals door het slootje in het midden van de foto een eindje van de kijker weg om uit te komen in een kolk die aan de binnenkant van de Oxwerderzijl lag. In diezelfde bedding kwam vanuit het zuiden ook de oude Oost-Vredewoldertocht uit. Op de foto is de loop daarvan zichtbaar als een spoor van riet dat in de richting van Uildersma loopt.

Bij Oxwerd Bij Oxwerd

We kijken hier naar hetzelfde terrein, maar dan vanuit het zuiden. Wat we zien is een strak weiland, waarvan de aanblik de agrarische ondernemer blij maakt, maar de liefhebber van het oude cultuurlandschap somber stemt.

In het veld is van de Oxwerderzijl niets terug te vinden.

De sloot rechts is het noordelijke uiteinde van de oude Oost-Vredewoldertocht.

Rechts van die sloot ligt het terrein Uildersma of Ulersma, waar het slot Oxwerderzijl heeft gestaan. Het perceel is in 2006 geëgaliseerd. Links aan de horizon zien we nog de Ooster-Heddemaheerd.

De locatie van Oxwerderzijl De locatie van Oxwerderzijl

Enkele jaren geleden is het kasteelterrein van slot Oxwerderzijl geëgaliseerd.
Links op de foto boerderij Uildersma, rechts van het midden aan de horizon Ypegat.

 Uildersma en het slot Oxwerderzijl op AHN-1, gecombineerd met het oude kadaster Uildersma en het slot Oxwerderzijl op AHN-1, gecombineerd met het oude kadaster

Op de eerste AHN-kaart zijn de sporen van het slot Oxwerderzijl nog te zien. Overigens passen de kadasterlijntjes niet precies.

Aan de onderkant van het plaatje laat de kadasterkaart het Hoendiep (later Van Starkenborghkanaal) zien en de AHN-hoogtekaart de spoorlijn Groningen-Leeuwarden (de bruine streep).

Volgens Kloppenburg raakte de gezamenlijke uitmonding bij Oxwerd door opslibbing verstopt en is dat de reden geweest waarom zowel de Langewolders als de Oost-Vredewolders zich genoodzaakt hebben gezien om hun afwatering naar voren te brengen, naar een plek even ten westen van het Ypegat."35"

Het Ypegat is een kolk – aldus nog altijd Kloppenburg – die ontstaan is als gevolg van het doorbreken van een dijk die de westzijde van de Noordhornerpolder beschermde, maar ook het dichtslibben van de bedding buiten de Oxwerderzijl had veroorzaakt."36"

Op dit onderwerp kom ik in deel 11 terug. Maar alvorens daar aan toe te komen zullen we onze aandacht eerst moeten richten op de waterproblematiek van Langewold.

23.

Nicolaus Westendorp, Eerste leerrede, gehouden in de nieuwe kerk te Sebaldeburen, benevens eene oudheidkundige verhandeling (Groningen 1809) 159 en volgende.

24.

A.J. Andreae, De Lauwerszee, nagespoord in hare wording, haren omvang en hare verschillende bedijkingen (Leeuwarden 1891) 52 noot.

25.

Kloppenburg, ‘Waterstaatkundige ontwikkeling Westerkwartier’, 432.

26.

De foto is ontleend aan het boerderijenboek van Zuidhorn: A. Beuse e.a. (red.), Boerderijen in en om Noordhorn, Zuidhorn en Briltil (Bedum 2009).

27.

Kloppenburg, a.w. 549.

28.

Worp Tyaerda van Rinsumageest (‘Worp van Thabor’), Kronijken van Friesland IV (Leeuwarden 1850) 33.

29.

Zie over deze gebeurtenis: Oebele Vries, ‘”Enen doetslach an de Westvrezen”. Rond de slag bij Oxwerderzijl’, in: D.E.H. de Boer e.a. (red.), Het Noorden in het midden. Opstellen over de geschiedenis van de Noord-Nederlandse gewesten in Middeleeuwen en Nieuwe Tijd (Groninger Historische Reeks 17), 47-60. Zie ook GrA T2100-124. In de kroniek van Sicke Benninge wordt de locatie abusievelijk als Aewerdersiel aangeduid. Zie F.A.H. van den Hombergh en E.O. van der Werff (eds.), Sicke Benninge Croniken der Vrescher Landen mijtten Zoeven Seelanden ende der stadt Groningen, I en II (Den Haag 2012) 45.

30.

GrA T2100-134 (1422); gedrukt: Ostfriesisches Urkundenbuch nr. 301 (263-268), aldaar 265.

31.

GrA T2100-139 (1426).

32.

http://www.geodan.nl/research/dynamic-holland-shading/.

34.

GrA T2100-148.

35.

Kloppenburg, a.w. 550.

36.

Kloppenburg, a.w. 353 en 550.