Zoek op de website

2.1	Een oorkonde uit 1285

Een oorkonde van 8 april 1285 Een oorkonde van 8 april 1285

Het eerste stuk dat we in deze serie bestuderen is en blijft in vele opzichten duister. We lezen eerst de ‘kopnoot’ in het Oorkondenboek:

‘Egbert, prefect van Groningen, Adolf zijn zoon, Otto, ridder van Groningen, en Snelger van Scharmer doen uitspraak in een geschil tusschen den abt en het convent van Aduard ter eener en de ingezetenen van Osterwalda en Gha ter anderer zijde over een dam, in het water “de Growe” gelegd.’

Deze regels roepen een aantal vragen op:

  • wat is een prefect?
  • wie is Snelger van Scharmer?
  • waar moeten we ‘de Growe’  zoeken?
  • wat heeft Aduard met die ‘Growe’ te maken?
  • wat wordt bedoeld met Osterwalda en Gha?

Nadat we deze vragen hebben besproken, volgt een Nederlandse vertaling van de oorspronkelijk in het Latijn opgemaakte akte. Ik lever daarbij commentaar en geef wat achtergrond-informatie. Daarna licht ik mijn interpretatie toe met enkele schematische plaatjes.

OGD I 168 (1285) OGD I 168 (1285)

De kopnoot of het regest dat we bij het vorige plaatje zagen is genomen uit het oorkondenboek van Groningen en Drenthe, dat aan het einde van de negentiende eeuw in twee delen verscheen."1" In het vervolg kort ik de titel af met de letters OGD.

Homepage van Cartago Homepage van Cartago

De inhoud van het oorkondenboek vindt men tegenwoordig gemakkelijk op de website van Cartago.

URL: http://www.cartago.nl/

De elektronische vorm van presenteren op websites als ‘Cartago’ is de jongste stap in een ontwikkeling die al ruim twee eeuwen aan de gang is. Aan het eind van de achttiende eeuw is voor het eerst een poging gedaan om de bronnen voor de Groninger geschiedenis te inventariseren en voor het publiek toegankelijk te maken.

Dat gebeurde door Albert Johan de Sitter en Robert Keuchenius Driessen.

‘Voorloopig Register’ van De Sitter ‘Voorloopig Register’ van De Sitter

Albert Johan de Sitter (1748-1814) was een vooruitstrevend man, een overtuigd patriot; na 1795 ontpopte hij zich als federalist, hetgeen hem op gevangenschap kwam te staan toen Nederland een eenheidsstaat werd. Toch kreeg hij later weer hoge functies.

Hij is de auteur van De tegenwoordige staat van Stad en Lande, een – anoniem uitgegeven – handzaam overzicht over de gewestelijke geschiedenis."2" Hierin volgde hij getrouw Ubbo Emmius’ grote geschiedwerk over de geschiedenis van Friesland,"3" maar voegde ook verwijzingen in naar originele archiefstukken. Hij had zelf ook een grote historische verzameling bijeengebracht. Daarin bevonden zich zowel (afgedwaalde) originelen als afschriften van archiefstukken uit de overheidsadministratie. Ze zijn later in de negentiende eeuw door aankoop voor het provinciaal archief verworven en berusten nu in het depot van de Groninger Archieven.

Van de documenten die hem belangrijk voorkwamen maakte hij korte beschrijvingen, die hij in chronologische volgorde rangschikte. Het overzicht dat zo was ontstaan"4" beschouwde hij als een eerste stap op de weg naar een complete uitgave van de oude bronnen. Zijn grote voorbeeld was het Groot placaat en charter-boek van Vriesland, waarvan het eerste deel al 20 jaar eerder was verschenen."5"

Driessens Monumenta Groningana: de eerste systematische Groninger bronnenpublicatie Driessens Monumenta Groningana: de eerste systematische Groninger bronnenpublicatie

De eerste echte provinciale archivaris was Robertus Keuchenius Driessen. We zijn Driessen al tegengekomen in de inleiding op deze cyclus, toen ik hem een van de eersten noemde die zich met de oude waterstaatkundige bronnen heeft bezig gehouden. Hij is de auteur van de Monumenta Groningana veteris aevi inedita of verzameling van onuitgegevene oude charters en stukken betreffende de provincie Groningen, aanvang nemende met de vroegste tijden en eindigende met het laatste van de veertiende eeuw (Groningen, J. Oomkens, 1822-1830) 4 stukken in 4 banden.

R.K. Driessen (1759-1831) was advocaat, secretaris van de Ommelanden, plaatsvervangend rechter in het provinciale Hof van Justitie, en sinds 1824 archivarius van de provincie.

De term ‘monumenta’ doet denken aan de veel bekendere serie Monumenta Germaniae Historica (‘Historische gedenkstukken van Germanië’), een bronnenpublicatie voor de Duitse geschiedenis waarvan het eerste deel in 1826 verscheen.

Archieven.nl: beschrijving van het exemplaar in het kloosterarchief van Aduard Archieven.nl: beschrijving van het exemplaar in het kloosterarchief van Aduard

Van de oorkonde van 1285 waar het in dit hoofdstuk om draait zijn in totaal vier exemplaren gemaakt. Dat staat in de tekst die we vandaag zullen lezen. Twee daarvan zijn bewaard gebleven. Eén van deze exemplaren was bestemd voor het convent van Aduard, één voor Oosterwolde, één voor heer Snelger van Scharmer en één voor de prefect in Groningen.

Op het bovenstaande plaatje zien we de beschrijving van het exemplaar in het kloosterarchief van Aduard. Het is bij de Groninger Archieven bekend onder toegang 172, inventarisnummer 41. Het exemplaar van het stadsarchief is te vinden in toegang 2100, inventarisnummer 54. Op de website zijn ook afbeeldingen van de voor- en achterzijde van de oorkonde te zien.

De exemplaren voor prefect Egbert en Snelger van Scharmer zijn verloren gegaan. De akte in het Groninger stadsarchief is blijkens de aantekening op de rug van de oorkonde afkomstig uit het archief van het Gorecht.

1.

P.J. Blok, J.A. Feith, S. Gratama, J. Reitsma en C.P.L. Rutgers, Oorkondeboek van Groningen en Drente. 2 dln. (Groningen 1896 en 1899).

2.

[A.J. de Sitter] Tegenwoordige Staat (…) van Stad en Lande, 2 dln. (Amsterdam, Leiden, Dordrecht en Harlingen, 1793-1794).

3.

Ubbo Emmius, Rerum Frisicarum Historia (Leiden 1616).

4.

A.J. de Sitter, Voorlopig register van charters, privilegien, placaaten, ordonnantien enz. Stad en Lande betreffende, en kunnende dienen tot het opmaaken van derzelver Groot Placaat en Charter-boek, loopende tot aan de reductie, of het jaar 1594 (Groningen 1789).

5.

G.F. thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Groot placaat en charter-boek van Vriesland, 5 dln. (Leeuwarden 1768-1793).