Zoek op de website

2. De tekst van het Tractaat van Reductie

Poincten ende conditiën op dewelcke zijne Excellencie ende den Welgeboren Heere Graeff Willem Lodowijck van Nassauw etc. ter presentie ende met advijs van den Raede van State der Vereenichde Provinciën begeren te verstaen tot reductie ende reconciliatie der Stadt, burgeren ende ingesetenen van Groeninghen.

I

In den eersten dat alle offensiën, injuriën, misdaden ende alle weghen van feyten ende daetlicke wercken gedaen, geschiet ende volbracht van beginne der troublen, zoo wel in de eerste als de laetste troublen, alteratiën ende beroerten gevallen, wie oyck die onder de belegeringe der stadt Groeninghen jegenwoordelick geschiet, tot wat plaetsen ende manieren dat het oock zij, soo int generael als particulier, soo binnen als buijten, zullen wesen, zijn ende blijven vergeven ende vergeten ende gehouden als nyet geschiet, zulcx dat tot gheenen tijden gheen vermaen, mentie, molestatie, actie oft ondersouck met rechte oft buijten rechte daeromme gedaen, gemaeckt oft ijemandts te laste geleijt sal moegen wordden, op pene dat de contraventeurs gereputeert, geacht ende gestraft sullen wordden als perturbateurs ende verstoorders van de gemeene ruste ende vrede."1"

II

Sullen die van de magistraet ende ingesetenen van Groeninghen aennemen ende beloven, gelijck zij aennemen ende beloven bij desen, hen in de Unie der Geünieerde Nederlandtsche Provinciën te reüniëren ende de heeren Generale Staten der zelver Geünieerde Provinciën aenhangich, gehouw ende getrouw te zijn ende dat dienvolgende die van Groeninghen als een mede-litmaet neffens den provinciën als goede bontgenoten in goeder trouw ende ongeveijnsdelicker, vaster ende onverbrekelicker vrundtschap onder malcanderen onderhouden sullen ende in allen tijden ende in allen occurrentiën malcanderen bijstaen, omme te wederstaen, daeruut te houden ende te verdrijven alle de Spaengiaerden ende heure adherenten, gebruijckt ende gepoocht hebbende boven alle recht, reden ende billicheijt den ondersaten te verdrucken ende te verderven ende deselve te priveren van alle heure welvaert ende in een eeuwighe slavernije, servitude ende armoede te brenghen ende te houden."2

III

Item sullen die van Groeninghen sauff rechts ende onvercort zijn ende blijven in alle hun privilegiën, liberteijten, rechten ende vrijheyden."3"

IIII

Item sullen Stadt ende Ommelanden int compareren ende stemmen in de Generaliteijt, met all tghene daer aen sal moeghen dependeren, hun reguleren nae tghene bij den heeren Generale Staten met goede kennisse van zaken gedecideert ende verclaert sal worden."4"

V

Dat mede de welgeboren heere Graeff Willem Lodowijck van Nassauw etc. als Stadthouder ende Gouverneur der stadt Groeningen ende Ommelanden, luijt de commissie der heeren Generale Staten, erkendt, aengenomen ende ontfangen sal wordden, doch dat het different tusschen de stadt Groeninghen ende Ommelanden geresen ende soo noch soude moeghen rijsen zal staen tot determinatie ende dispositie van den heeren Staten Generael oft heure gecommitteerde."5"

VI

Item dat binnen der stadt Groeninghen ende Landen gheen ander religie geëxerceert sal wordden dan de gereformeerde religie, zulcx als die jegenwoordelick in de Geünieerde Provinciën openbaerlick geëxerceert wordt, mits dat nijemandt in sijn consciëntie oft gewissen zal wordden geïnquireert, ondersocht oft beswaert, ende dat alle die cloosters, gheestelicke ende cloosters goederen zullen in jegenwoordighen staet blijven, totdat bij den heeren Staten Generael den staet van de stadt Groeninghen ende d’Ommelanden behoorlick geredresseert sal zijn, mitz dat alsdan bij de provincie zelffs op het gebruyck der goederen ende onderhoudt van de gheestelicke persoonen behoorlicke ordre sal wordden gestelt, welverstaende dat, zooveel de commanderiën van Werffum, Wijtweerdt ende Oosterwierum aengaen, dat die sullen gehouden ende getracteert wordden als gelijcke commanderiën in den anderen Geünieerden Provinciën gelegen zijnde."6"

VII

Ende dat, tot versekertheyt der Generaliteijt ende van de stadt, oyck tot verhoedinghe van allen onlust oft tweedracht tusschen die burgers ende inwoonders, die van Groeninghen sullen in-nemen vijff oft zess van der Generaliteyts compaigniën voetvolcx die men met advijs van de magistraet aldaer tot minste quetsinge van de burgeren ende inwoonderen sal accommoderen oft met logijsgelt versien, ende dat op alsulcken voet als naderhandt bij zijne Genade tusschen de Stadt ende Landen sal moeghen geaccordeert ende gevonden wordden. "7"

VIII

Ende aengaende het demoliëren van de fortten zal geschieden nae gelegentheijt ende bij kennisse ende adveu van den heeren Staten Generael."8"

IX

Dat die stadt Groeninghen mette Ommelanden zullen int inwilligen der generale middelen ende contributiën tot stuer van de gemeene zake hen conformeren ende gelijck maken nae advenant van andere contribuerende provinciën."9"

X

Item dat van alle d’omslaghen ende contributiën tot noch toe uutgescreven, ommegeslaghen ende ontfanghen, oyck van de domeijnen daervan gerekent is, de rekeninghe voor goet sal wordden gehouden ende daervan nijet gerekent is zal rekeninge wordden gedaen voor de oude heeren, mitz dat se hen van gheenen vorderen ontfanck van enighe restanten zullen onderwinden."10"

XI

Item dat alle uutgewekenen van der stadt Groeningen ende Ommelanden oft heure erffgenamen wederomme gerestitueert ende toegelaten sullen wordden in heur goederen, nyet veraliëneert zijnde, mitz dat onderlinge goede civiliteyt sal wordden gebruijckt."11"

XII

Ende aengaende de vercofte oft veraliëneerde onroerende goederen, tsij voor schulden oft uutgaende lasten, alsmede de geconfisqueerde goederen oft anderssintz, zal den geïnteresseerden weder aen hem moeghen crijghen deselve vercofte goederen, mitz bij hem binnen den tijdt van vyer jaren deselve lossende voor hem selffs ende betalende den coopschat aen den coopere metten renten vandijen, daer aen affslach streckende de pachten bij den copere ontfangen. Ende zoo in desen wel enighe zwaricheyt mochte vallen zal tselve staen ter decisie van d’ordinaris competenten rechter. "12"

XIII

Item sal een ijder burger oft ingeseten der stadt Groeningen, gheestelick oft weerlick, vrij staen omme binnen der stadt te blijven oft op andere steden, landen ende plaetsen die neutrael zijn, nae sijn gevalle te moeghen vertrecken ende zijn residentie nemen, in sulcken gevalle haere propre ende eyghen goederen genijetende, mitz datse hen nijet en sullen moeghen begeven metter woone aen des vyandts zijde."13"

XIIII

Sullen mede in desen tractate begrepen zijn alle uutheemsche persoonen, van wat qualiteijt oft natie die moeghen zijn, hen jegenwoordelick binnen der stadt Groeninghen onthoudende, omme binnen dezelve stadt heure woonplaetse te moeghen continueren, mits doende eedt van getrouwicheijt oft in neutrale plaetsen te vertrecken."14"

XV

Insgelijcken wat rentebrieven, versetbrieven, pachtbrieven, schulden, lasten ende zwaricheijden van abten, prelaten, geestelicke persoonen, soo uutlandtsche als inlandtsche, in dese troublen binnen der stadt Groeninghen geweken, tot heure alimentatie ende onderhoudt gemaeckt ende aengelecht zijn, zal staen tot decisie van de Staten oft magistraten van de provinciën oft steden daer onder de corpora van den stiften ende cloosteren geleghen zijn, omme met kennisse van zaken daerinne te doen als nae rechte ende justicie bevonden sal wordden te behoiren."15"

XVI

Zullen oyck die gesanten der stadt Groeninghen tot Bruessel met haren dienaren ende goederen in desen verdrach besoent ende begrepen zijn, mitz incomende binnen drije maenden."16"

XVII

Item sullen de burgers die geduijrende dese belegeringe gevangen moghen sijn gerelaxeert wordden, mitz betalende heur rantsoen."17"

XVIII

Item sal de stadtsregieringe bestaen bij de magistraet, des wordt verstaen dat die magistraet ende geswooren gemeente voor dese reijse bij zijne Excellencie ende Genade met advijs van den Raede van State sal wordden gestelt ende dat voortsaen de verkiesinge van de magistraet zal geschieden volgens het oude gebruijck, mitz dat in de plaetse van het uutdeelen van de boonen zijne Genade als Stadthouder vijff van de XXIIII gezworen gemeente sal moeghen eligeren, die alsdan zullen procederen tot verkiesinge van de magistraet volgens den ouden gebruijck ende dit geduijrende dese oorloghe."18"

XIX

Item zal men in conformiteijt van de Unie die stadt Groeninghen ende Ommelanden zonder haer ghemeen consent ende bewillinge aen gheenen coninghen, fursten oft heeren, steden oft landen transporteren ende overdraghen, nochte de stadt met gheen casteel beswaren."19"

XX

Item sullen die van de magistraet, de burgeren ende inwoonderen van Groeninghen aen de Generaliteijt doen den behoorlicken eedt van getrouwicheyt, zoo allen anderen gereduceerde steden hebben gedaen."20"

XXI

Item sullen alle provisiën, tsij van gelt, amunitie van oorloghe, vivres, geschut ende anderssintz, vanweghen den Coninck van Spaengien in Groeninghen geschickt oft hem toecomende, oft anderssintz geduijrende dese oorloghe daerin gecomen, overgelevert wordden aen de Generaliteijt oft heure gecommitteerde."21"

XXII

Item dat het crijchsvolck van den Coninck van Spaengien sal uuter stadt Groeninghen ende het Schuytendiep vertrecken.
Aldus gedaen ende geresolveert int legher voor Groeninghen, den XXIIIen julij 1594.

Maurice de Nassau                                           Wilhelm Ludwich
                                                                          graff zu Nassaw


Ter ordonnantie van de Raeden van State: Van Zuijlen

Ter ordonnantie van syne exc.: Melander"22"

1.

art. 1: Alle leed moet worden vergeten.

2.

art. 2: De stad Groningen sluit zich opnieuw aan bij de Unie der Verenigde Nederlanden ('reductie'). De Spanjaarden en hun aanhangers handelden tegen het recht en hebben geprobeerd de bevolking te onderdrukken en van hun welvaart te beroven.

3.

art. 3: Groningen behoudt zijn privileges.

4.

art. 4: De manier waarop Stad en Ommelanden in de vergadering van de Staten-Generaal zullen functioneren wordt nader bepaald door de Staten-Generaal.

5.

art. 5: Willem Lodewijk zal als stadhouder en gouverneur van Groningen worden aangenomen. De Staten-Generaal hadden hem op 11 mei 1584 reeds commissie gegeven als stadhouder van de Ommelanden. In de zomer van 1594 kwam hij al in conflict met het stadsbestuur, doordat hij in die functie de Ommelander Staten bijeenriep. Dat had hij op grond van de stedelijke privileges niet buiten het stadsbestuur om mogen doen (protest van 4 augustus 1594).

6.

art. 6: De gereformeerde religie zal de enige godsdienst zijn die in het openbaar mag worden uitgeoefend, maar niemand zal naar zijn geloofsovertuiging of geweten worden onderzocht. De formulering behelst een impliciete verwijzing naar de gehate inquisitie. Daarvan wordt uiteraard afstand genomen. Over het beheer van de kloostergoederen was reeds vóór 1594 onenigheid ontstaan in het Staatse kamp. De Ommelander heren wilden over de inkomsten ervan beschikken om daaruit schadeloos gesteld te worden voor de verliezen die ze persoonlijk hadden geleden, de Staten-Generaal wilden dat de opbrengsten ten algemenen nutte zouden komen en lieten ze door een eigen functionaris innen. Het beheer ervan wordt in dit artikel opgedragen aan de nieuw te vormen provincie Stad Groningen en Ommelanden.

7.

art. 7: Het vestigen van een Staats garnizoen te Groningen tot afweer van externe vijanden en ter verhoeding van onderlinge strijd.

8.

art. 8: Het afbreken van sterkten zal geschieden naar het inzicht van de Staten-Generaal. Tijdens de onderhandelingen had de Groninger zijde, zoals ze altijd heeft gedaan, aangedrongen op het verwijderen van alle militaire steunpunten buiten de stad.

9.

art. 9: Stad en Ommelanden moeten op gelijke voet als de andere leden van de Unie bijdragen in de kosten van het bondgenootschap. Voor de uitwerking van dit punt is in de zomer van 1594 een delegatie naar Groningen gekomen. Deze heeft ook in Stad en Lande de belastingen ingevoerd die ‘de generale middelen’ worden genoemd. Deze maatregel leidde onmiddellijk tot felle protesten. Er werden delegaties naar Den Haag gestuurd om te proberen van deze lasten af te komen.

10.

art. 10: Over de verantwoording van eerder geheven belastingen. Men zal niet terugkomen op oude rekeningen.

11.

art. 11: Terugkerende ballingen zullen hun eigendommen terugkrijgen, mits deze niet zijn vervreemd.

12.

art. 12: Terugkerende ballingen zullen hun vervreemde eigendommen kunnen terugkrijgen tegen betaling van de koopsom met rente, maar met aftrek van de door de tijdelijke bezitter geïnde pachtbedragen.

13.

art. 13: Het staat Groningers en inwoners van de stad vrij om zich metterwoon naar elders te begeven, tenzij naar het gebied van de vijand.

14.

art. 14: Ook de zich in de stad ophoudende vreemdelingen vallen onder de bepalingen van het tractaat, mits zij de eed van trouw afleggen.

15.

art. 15: Ten aanzien van de financiële rechten en plichten van geestelijken die hun toevlucht genomen hebben in de stad Groningen, zullen beslissingen worden genomen door de overheden van het gebied waar de betreffende geestelijke stichtingen gelegen zijn.

16.

art. 16: Ook de stadsgezanten, die zich ten tijde van het sluiten van het tractaat te Brussel bevinden, zullen onder de termen van het tractaat vallen, mits zij binnen drie maanden naar Groningen terugkeren.

17.

art. 17: Burgers die tijdens de oorlog gevangen zijn genomen, zullen tegen losgeld worden vrijgelaten.

18.

art. 18: De stad zal worden bestuurd door ‘de magistraat’. Dat wil zeggen: burgemeesters en raad. De stadhouder zal de nieuwe magistraat en ook het nieuwe college van gezworenen benoemen met advies van de Raad van State. Zolang de oorlog duurt zullen de vijf keurheren niet door loting worden aangewezen, maar door de stadhouder. Naar aanleiding van het recalcitrante gedrag van Groningen zou in 1601 de procedure tot samenstelling van het stadsbestuur nog verder worden gewijzigd. Toen besloten de Staten-Generaal ook in te grijpen in de keuze van de leden van de gezworen meente. Pas op 5 januari 1621 herstelde Maurits de vrije raadskeur. Zijn opvolgers volgden hem daarin. Het duurde nog tot 1641 vooraleer de Staten-Generaal geheel afzagen van inmenging in de Groninger raadskeur (22 mei 1641). Van toen af ging de keuze weer geheel als vanouds.

19.

art. 19: ‘Samen uit, samen thuis’ was een van de basisregels van Unie van Utrecht. Het collectief kon niet beschikken over de staatsrechtelijke status van de leden. Opmerkelijk is dat Stad en Ommelanden in dit artikel samen worden genoemd en dat de overdracht aan een andere mogendheid afhankelijk wordt gemaakt van hun gezamenlijke instemming. Het is een voorschot op de uiteindelijke beslissing om Stad en Lande tot één staatkundige eenheid te maken. De toezegging dat er geen burcht in de stad zal komen doet in dit artikel wat vreemd. Het was blijkbaar een uitdrukkelijke eis van de stadsonderhandelaars, maar men heeft er niet een apart artikel aan willen wijden. De Staten-Generaal zouden deze belofte in reeds 6 jaar later schenden. Ze lieten toen een dwangburcht bouwen voor de Oosterpoort.

20.

art. 20: De Groningers moeten trouw zweren aan de Generaliteit.

21.

art. 21: Alle voorraden en militaire hardware van de koning moeten aan de Generaliteit worden overgedragen. Hierover ontstond onenigheid, omdat hiertoe ook materiaal gerekend werd dat eigendom was van Groningen, maar door de stad aan ’s konings leger ter beschikking gesteld. Zie het verhaal over het stadskanon-met-koninklijk-wapen bij Johan Julsing (Jan van den Broek, Het geheime dagboek van de Groninger stadssecretaris Johan Julsing, 1589-1594, 164).

22.

art. 22: De soldaten van het koninklijke leger zullen de stad Groningen en de Schuitenschuiversschans ontruimen.