Zoek op de website

Bourtange

Geschiedenis

Bourtange is een vestingdorp in de venen van Oostgroningen. De eerste Joden vestigden zich er rond 1740. Hun voornaamste bronnen van bestaan waren veehandel, de verkoop van vlees en de handel in ongeregelde goederen.
In de tweede helft van de 18e eeuw nam het aantal Joden geleidelijk aan toe. Dit zeer tot ongenoegen van sommige christelijke bewoners van het dorp.

In 1813 vormde het dorp samen met de plaatsen Vlagtwedde, Sellingen en Roswinkel de Joodse Gemeente Bourtange. In de drie dorpen samen woonden toen 40 Joden, waarvan 21 in Bourtange. Vanaf het jaar 1821 maakte Bourtange als zogenaamde Bijkerk deel uit van de Joodse Gemeente Pekela.

In 1877 wordt Bourtange een zelfstandige Joodse Gemeente bestaande uit de dorpen Bourtange, Sellingen, Vlagtwedde, Wedde en Vriescheloo. Na een eerdere poging in 1866 scheidt Vlagtwedde zich in 1895 af en wordt een zelfstandige Joodse Gemeente. In Bourtange woonden toen nog slechts zeven Joodse gezinnen.

Het bestuur van de gemeente werd in het midden van de 19e eeuw gekenmerkt door een voortdurende ruzie tussen de leden. Pas de benoeming van Jacob Frank als bestuurder bracht enige rust.

Synagoge

Ondanks het geringe aantal Joden in het dorp gedurende de 18e eeuw zijn er toch aanwijzingen dat ze beschikten over een huissynagoge. Tenminste, dat kunnen we opmaken uit een brief van de ontvanger der belastingen uit 1780.

Bij benadering de locatie op de minuutplan van 1832 waar zich vanaf 1834 de synagoge, woning van de godsdienstonderwijzer, schoollokaal en ritueel bad (hier nog sectie C1 nr. 371) bevonden (Tg. 44 inv. nr. 1103). Bij benadering de locatie op de minuutplan van 1832 waar zich vanaf 1834 de synagoge, woning van de godsdienstonderwijzer, schoollokaal en ritueel bad (hier nog sectie C1 nr. 371) bevonden (Tg. 44 inv. nr. 1103).

In 1813 is er eveneens sprake van een huissynagoge. Onbekend is in wiens huis deze synagoge zich bevond. In 1835 is er sprake van een kleine synagoge aan de Batterijstraat. Waarschijnlijk huurde men deze ruimte. Want in 1837 kreeg de Joodse Gemeente toestemming van de minister om het ‘landsgebouw’ te kopen en te bestemmen als synagoge. Dit moet echter een bouwvallig gebouw zijn geweest. Immers, in 1838 en volgende jaren verzochten de parnassim (bestuurders) van de gemeente meermalen om in de provincie een collecte voor herstel van het gebouwtje te mogen houden.

Gerestaureerde synagoge Bourtange, 1974 [Tg. 818 inv. nr. 1696] Gerestaureerde synagoge Bourtange, 1974 [Tg. 818 inv. nr. 1696]

In 1842 werd vervolgens een nieuwe synagoge gebouwd en op 21 mei van dat jaar ingewijd. Tegenwoordig is de synagoge met de erachter gelegen onderwijzerswoning gerestaureerd en heeft het een functie als museum.

Begraafplaats

Bourtange kent twee Joodse begraafplaatsen. De oudste, een driehoekig stukje grond, ligt naast een terrein wat bekend staat als de kalkbranderijen. Tegenwoordig heet het de Oude Jodenkerkhoflaan. Het is niet precies bekend wanneer deze begraafplaats is gesticht. De oudste steen dateert uit 1862. Nu staan er nog negen stenen.

Joodse begraafplaats te Bourtange, circa 1968 [Tg. 818 inv. nr. 1743] Joodse begraafplaats te Bourtange, circa 1968 [Tg. 818 inv. nr. 1743]

Joodse begraafplaats te Bourtange, circa 1968 [Tg. 818 inv. nr. 1744] Joodse begraafplaats te Bourtange, circa 1968 [Tg. 818 inv. nr. 1744]

De begraafplaats werd in 1894 buiten gebruik gesteld. De andere begraafplaats ligt in het gehucht Hebrecht aan de weg van Bourtange naar Vlagtwedde (zie ook Vlagtwedde). Deze begraafplaats telt 26 stenen waarvan de oudste dateert uit 1895.

Rabbijnen

In 1780 is er sprake van ene Salomon Israël Lippschütz, die zich ‘rabbiner’ van de Joodse Gemeente Bourtange noemt. Hij krijgt in datzelfde jaar een oproep om voor het gerecht in Kleve te verschijnen. De familienaam in combinatie met de plaatsnaam Kleve doet vermoeden dat hier sprake is van de op 19 augustus 1795 te Neuwied am Rhein overleden Salomon Lippschütz.

Indien bovenstaande juist is, betreft het hier een zoon van de Klever rabbijn Israel Eliezer Lippschütz (Israel Lazarus).