Zoek op de website

Hoogezand

Geschiedenis

In 1616 begon men met de systematische ontginning van het veengebied ten zuid-oosten van de stad Groningen. Voor de afvoer van turf werd het Winschoterdiep gegraven. Langs dit kanaal ontstonden de dorpen Sappemeer en Hoogezand. De bevolking bestond hoofdzakelijk uit veenarbeiders, schippers, ambachtslieden, kooplieden en boeren.

Eind 17e eeuw vestigden zich de eerste Joden in Sappemeer. Hun aantal zou in tegenstelling tot andere dorpen in de ontginningsgebieden slechts langzaam toenemen. De Joden die er woonden verdienden hun brood als slager, veehandelaar en koopman. Voor het bijwonen van godsdienstoefeningen en het begraven van doden was men aangewezen op de Joodse Gemeente Veendam.

Eind 18e eeuw was het aantal Joden voldoende toegenomen voor het vormen van een Joodse Gemeente. In 1801 stelden zij een reglement op waarnaar de plaatselijke Joden zich hadden te gedragen en is er eveneens sprake van bestuurders of parnassim. In 1814 telde de Joodse Gemeente Hoogezand, die bestond uit Joden in de dorpen Hoogezand, Sappemeer, Martenshoek, Foxhol, de Kiel, Slochteren en Schildwolde, 102 zielen. Hiervan scheidden zich in 1882 de Joden in Zuid- en Noordbroek af.

De Joodse Gemeente kende in 1889 met 269 Joden z'n grootste omvang. Van hen was het merendeel werkzaam in de veehandel en als koopman. Een opvallend groot gedeelte van de Joodse Gemeente bestond uit armen. Na 1889 liep het aantal Joden als gevolg van de veranderende sociale en economische omstandigheden snel terug. In 1930 telde men er nog ongeveer 183 Joden. In de herfst van 1942 zijn zij gedeporteerd. Slechts negentien overleefden de oorlog, waarvan vier uit Slochteren.

Bestuur van de Joodse Gemeente te Hoogezand: Staand v.l.n.r.: F. Simons, J. Wolff, rabbi B. Behr, A. Nijveen, S. Bollegraaf. Zittend v.l.n.r.: S. de Lange, L. Cohen, S. de Beer, circa 1930 [Tg. 818 inv. nr. 7419] Bestuur van de Joodse Gemeente te Hoogezand: Staand v.l.n.r.: F. Simons, J. Wolff, rabbi B. Behr, A. Nijveen, S. Bollegraaf. Zittend v.l.n.r.: S. de Lange, L. Cohen, S. de Beer, circa 1930 [Tg. 818 inv. nr. 7419]

Synagoge


Vanaf 1799 beschikten de Joden in Hoogezand en omgeving over een huissynagoge aan de Kalkwijk. Zij hadden deze ruimte gehuurd van Sijtze Kalkema. In 1809 is er nog steeds sprake van een gehuurde synagoge te Kalkwijk.

In een uit 1814 daterende opgave door de Joodse Gemeente is er sprake van een synagoge te Martenshoek. Dit is in tegenspraak met andere berichten die spreken van de koop van een huis in 1810 dat werd ingericht als synagoge.

Aan het begin van de 19e eeuw werden ettelijke pogingen ondernomen om te komen tot de bouw van een synagoge, maar men slaagde daarin pas in 1854. Dit gebouw stond ten noorden van het Winschoterdiep.

Na de oorlog is de synagoge verkocht en afgebroken.

In 1809 kocht de Joodse Gemeente een huis aan het Winschoterdiep noordzijde (sectie A nr. 300) om te dienen als leraarswoning en schooltje en bouwde achter dit pand een synagoge (nr. 301). (Uitsnede Tg. 44 inv. nr. 409, 1832) In 1809 kocht de Joodse Gemeente een huis aan het Winschoterdiep noordzijde (sectie A nr. 300) om te dienen als leraarswoning en schooltje en bouwde achter dit pand een synagoge (nr. 301). (Uitsnede Tg. 44 inv. nr. 409, 1832)

De synagoge te Hoogezand, 1929 [Tg. 818 inv. nr. 7404] De synagoge te Hoogezand, 1929 [Tg. 818 inv. nr. 7404]

De voormalige synagoge te Hoogezand-Sappemeer, 1950-1965 [Tg. 818 inv. nr. 7200] De voormalige synagoge te Hoogezand-Sappemeer, 1950-1965 [Tg. 818 inv. nr. 7200]

Begraafplaats

Aanvankelijk begroeven de Joden uit Hoogezand en omgeving hun doden te Veendam. Dit was een relatief grote afstand en men probeerde dan ook herhaaldelijk een eigen begraafplaats te stichten. Zo wordt in 1818 een verzoek om achter de synagoge een begraafplaats aan te leggen afgewezen.

In 1837 verkrijgt men wel toestemming om aan de Kalkwijk een begraafplaats aan te leggen. Maar deze plaats was waarschijnlijk inmiddels te afgelegen. Uiteindelijk werd in Kolham een begraafplaats aangelegd.

Rabbijnen

Van oudsher vielen de Joden in Hoogezand en omgeving onder de jurisdictie van de rabbijn van Groningen.