Zoek op de website

Nieuweschans

Geschiedenis

Nieuweschans ligt in het oosten van de provincie Groningen. Het dorp dankt zijn ontstaan in 1628 aan de stichting van een vestingwerk op de grens van Nederland en Duitsland. In 1882 werden deze vestingwerken geslecht en de grachten gedempt. In de eerste helft van de 17e eeuw vestigen zich de eerste Joodse inwoners in het dorp. In 1656 beval de drost van Westerwolde Salomon Davids om de vesting te verlaten. Maar Burgemeesters en Raad van de stad Groningen besloten anders: Salomon Davids mocht er blijven wonen.

Tot het midden van de 18e eeuw zou het dorp echter nooit meer dan een of twee Joodse families herbergen, die er meestal niet voor langere tijd bleven wonen. Met de komst in 1750 van Gerson Arents uit het nabijgelegen Oostfriese Stapelmoor zou dat anders worden. Vanaf dat jaar woonden er voortdurend Joden in het dorp.

Deze nieuwkomers waren voornamelijk afkomstig uit de Oostfriese dorpen aan de overzijde van de grens. De vestiging van Gerson Arents stuitte op weerstand van de gevestigde bewoners. Zonder succes probeerden zij de plaatselijke autoriteiten te overtuigen dat de vestiging van Joden schadelijk was voor hun broodwinning. De middelen van bestaan van de Joden bestonden hoofdzakelijk uit de handel in textiel en allerlei ongeregelde goederen en in mindere mate de handel in vee en vlees.

Wat betreft hun religieuze noden en behoeften waren de Joden uit Nieuweschans voornamelijk op zichzelf aangewezen. Grotere Joodse Gemeenten lagen op relatief grote afstand.
In 1813 verwierf de Joodse gemeenschap in Nieuweschans de status van een Joodse Gemeente. Behalve Nieuweschans maakten ook de Joden in de nu Oostfriese dorpen Bunde en Stapelmoor er deel van uit. Vanaf 1821 was het een zogenaamde Bijkerk van de Ringsynagoge Winschoten.

In 1809 telde het dorp 25 Joden, in 1849 was hun aantal gegroeid tot 61 en daarna liep als gevolg van de veranderende sociale en economische omstandigheden het aantal Joden in het dorp terug tot acht in 1930.

Bekende uit het dorp afkomstige families zijn de drukkers en bankiersfamilie Oppenheim en de familie Gerzon, bekend van het gelijknamige Amsterdamse modemagazijn.

Synagoge

Net als elders was de eerste synagoge een huiskamer. Deze bevond zich in het huis van Gerzon Arons. De datum van de oudste vermelding is 1773, maar waarschijnlijk dateert deze huissynagoge uit 1750. Deze synagoge werd bezocht door Joden uit omliggende plaatsen als Bunde, Wedde, Bellingwolde en Termunten.

Locatie op de minuutplan van 1832 waar  tussen 1802 en 1934 (sectie A2 nrs. 282, 284 en 283)  waar zich aan de Achterstraat de woning van de godsdienstonderwijzer, synagoge en ritueel bad bevonden (Tg. 44 inv. nr. 667). Locatie op de minuutplan van 1832 waar tussen 1802 en 1934 (sectie A2 nrs. 282, 284 en 283) waar zich aan de Achterstraat de woning van de godsdienstonderwijzer, synagoge en ritueel bad bevonden (Tg. 44 inv. nr. 667).

In februari 1802 kopen Joseph Pels en Juda Gerzons als 'ouderlingen' (= parnassim) van de Joodse Gemeente in Nieuweschans van de koopman A. Henssens een huis aan de Achterstraat. Zeer waarschijnlijk hebben ze dat pand verbouwd tot synagoge, want in 1811 vraagt de Joodse Gemeente subsidie voor het herstel van hun synagoge. Hoewel de begrenzingen niet zijn aangegeven in het subsidieverzoek, stond dit gebouw eveneens aan de Achterstraat. Hoewel dit gebouw in de jaren 1865-1866 is gerestaureerd, was het in 1925 dermate bouwvallig geworden dat het niet meer werd gebruikt.

In 1934 is de synagoge verkocht en in 1968 is het pand door de gemeente Nieuweschans verworven. De synagoge is in 1973 gerestaureerd. Tegenwoordig doet het dienst als ontvangstruimte.

De voormalige synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans voor de restauratie, 1960 [Tg. 818 inv. nr. 10481]
De voormalige synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans voor de restauratie, 1960 [Tg. 818 inv. nr. 10481]
Interieur van de voormalige synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans voor de restauratie, 1960 [Tg. 818 inv. nr. 10483]
Interieur van de voormalige synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans voor de restauratie, 1960 [Tg. 818 inv. nr. 10483]
De voormalige synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans voor de restauratie, 1960 [Tg. 818 inv. nr. 10552]
De voormalige synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans voor de restauratie, 1960 [Tg. 818 inv. nr. 10552]
De voormalige synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans voor de restauratie, 1960 [Tg. 818 inv. nr. 10553]
De voormalige synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans voor de restauratie, 1960 [Tg. 818 inv. nr. 10553]
Gerestaureerde synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans, 1973 [Tg. 818 inv. nr. 10456]
Gerestaureerde synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans, 1973  [Tg. 818 inv. nr. 10456]
Gerestaureerde synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans, 1973 [Tg. 818 inv. nr. 10456]
Gerestaureerde synagoge aan de Achterstraat te Nieuweschans, 1973 [Tg. 818 inv. nr. 10456]

Begraafplaats

De precieze stichtingsdatum van de begraafplaats is onbekend. Waarschijnlijk dateert hij uit 1811. In juni van dat jaar namelijk verzoekt de Joodse Gemeente, gesteund door het plaatselijk bestuur, aan de het regionaal bestuur om de toewijzing van een stukje grond ten behoeve van de aanleg van een begraafplaats.

Deze begraafplaats ligt aan de Bunderpoort buiten de voormalige wal aan de Tichelstraat. Op deze begraafplaats werden tot 1874 ook de Joden uit het Duitse Bunde begraven. Er staan 44 stenen waarvan de oudste dateert uit 1818.

Joodse begraafplaats te Nieuweschans, circa 1970 [Tg. 818 inv. nr. 10554] Joodse begraafplaats te Nieuweschans, circa 1970 [Tg. 818 inv. nr. 10554]