Zoek op de website

Stadskanaal

Geschiedenis

Ter ontginning van de Drentse venen werd in 1765 een begin gemaakt met het graven van het Stadskanaal. Vanaf 1787 ontstond langs dit kanaal het dorp Stadskanaal. Het langgerekte dorp maakte deel uit van de gemeente Onstwedde en voor een kleiner deel van de gemeenten Wildervank en Nieuwe Pekela.
De bevolking bestond hoofdzakelijk uit veenarbeiders, schippers en boeren. Omstreeks 1830 vestigden zich de eerste Joden in het dorp.

Aangezien Stadskanaal deel uitmaakte van meerdere gemeenten is niet goed aan te geven hoeveel Joodse inwoners de plaats kende. Men neemt aan dat omstreeks 1840 het aantal Joden elf bedroeg, in 1899 telde de plaats rond de 200 Joden en in 1941 woonden er 130 Joden.

De veehandel en de verkoop van vlees vormden voor de Joden de belangrijkste bronnen van bestaan.
De Joden in Stadskanaal behoorden tot de Joodse Gemeente Veendam. De dichtstbijzijnde synagoges stonden in Veendam of Pekela, een afstand van zo’n 15 kilometer. Gezien deze relatief grote afstand hield men synagogediensten in een kamer van een huis aan het Boerendiep.

Vanaf 1848 probeerde men te komen tot de stichting van een Joodse Gemeente Stadskanaal. Ondanks tegenwerking uit Veendam slaagde men er in om in 1850 de status van een zogenaamde bijkerk te verwerven. In 1877 is er dan sprake van de Joodse Gemeente Stadskanaal, maar onbekend is wanneer die status is verworven.
In augustus en november 1942 werden de Joden gedeporteerd. Van hen overleefden twee de vernietigingskampen en 44 wisten onder te duiken.

In april 1986 werd aan de Navolaan een monument onthuld ter nagedachtenis aan de omgekomenen. In 1988 is de Joodse Gemeente Stadskanaal opgeheven en bij die van Groningen gevoegd.

Leerlingen van de Joodse Godsdienstschool uit Stadskanaal poseren tijdens een schoolreis in Emmen. 1906 [Tg. 818 inv. nr. 14074] Leerlingen van de Joodse Godsdienstschool uit Stadskanaal poseren tijdens een schoolreis in Emmen. 1906 [Tg. 818 inv. nr. 14074]

Achterste rij v.l.n.r. : caféhouder Valk uit Emmen; mevr. Valk; M. Wallage uit Stadskanaal; mevr. Gudema uit Nieuw Buinen; Jacob de Vries; Chazan Polak; godsdienstleraar de Vries; Bentje de Levie; dhr Jacobs (schoonvader van dhr Valk). Tweede rij van boven v.l.n.r.: Chazan Coppersuit Emmen; drie meisjes in het wit: Hennie Dalsheim, Betje Gudema, Betje Wallage; vier jongens: Herman Jozep, Jozeph Wolf, Max Wolf, Salomon Wolf (deze laatste drie waren neven). Derde rij van boven v.l.n.r.: onbekend meisje; mevr. Zuidema uit Wildervank (moeder van mevr. Valk); onbekende jongen; pleegzoon van mevr. Wallage; Mozes Wallage; Emma Dalsheim; Bertha Lezer; Fieka Lezer; Bé Wolf; Truida Goudsmid; onbekende; meisje Lezer; Joel Wolf; Mozes Dalsheim. Tweede rij van onder v.l.n.r. : dochter van dhr Valk uit Emmen; onbekend meisje; Ida Wolf; Esther Cohen; Jo Gottfried; Sofie Meyer; Betje Lezer; onbekende; meisje Wolf; Saar Meyer; Esther Goudsmid; ? Lezer; onbekende; Hermannie de Levie; Grethe Wolf. Voorste rij v.l.n.r.: zoon van dhr Valk uit Emmen; Jakob Kropveld; Joseph Gudema; Salamon Dalsheim; Jakob Gudema; Levie Valk; Aron Gudema; Mozes Jozep; Philip Wallage (vader van Jacques Wallage); Levie de Levie; Levie Wallage; Jakob Wallage; Philip Wolf; David Lezer; Abraham Kropveld.

Synagoge

De eerste vermelding van een synagoge ter plaatste dateert uit 1845. Deze bevond zich in een gehuurde woning ‘ten oosten van het kanaal’ op de plaats van de latere als zodanig gebouwde synagoge. Vanaf 1850 ondernamen de Stadskanaalster Joden herhaaldelijk pogingen om een synagoge te bouwen. Door onderlinge twisten en wanbestuur lukte dit niet.

Synagoge Stadskanaal, 1964 [Tg. 818 inv. nr.13987] Synagoge Stadskanaal, 1964 [Tg. 818 inv. nr.13987]

Pas in 1860 was men in staat het gebouw aan te besteden. Op 7 september 1860 werd het gebouw ingewijd met een rede door de Veendammer godsdienstonderwijzer Jonas Levie Voorzanger uitgesproken rede. Na de oorlog was het gebouw in een dermate slechte staat dat alleen nog afbraak restte. Dat gebeurde in 1958.
Op de plaats van de synagoge bevindt zich nu een winkelcentrum. Nog tot 1964 hield men synagogediensten in de voormalige leraarswoning voor de oude synagoge.

Begraafplaats

In 1849 verkregen de Joden te Stadskanaal stuk grond van de stad Groningen aan het Gedempte Ceresdiep. Destijds een afgelegen plek. De oudste (begraven) steen hierop dateert van 1878 en de oudste zichtbare steen uit 1881. Joden uit het nabijgelegen Nieuw-Buinen en Valthermond werden eveneens op deze begraafplaats ter aarde besteld

Joodse begraafplaats te Stadskanaal, circa 1975 [Tg. 818 inv. nr. 14040] Joodse begraafplaats te Stadskanaal, circa 1975 [Tg. 818 inv. nr. 14040]