Zoek op de website

Stedum

Geschiedenis

De joodse venter Van Dam uit Stedum met hondenkar, circa 1920 [Tg. 1785 inv. nr. 15949] De joodse venter Van Dam uit Stedum met hondenkar, circa 1920 [Tg. 1785 inv. nr. 15949]

De Joodse Gemeente Stedum werd gevormd door Joden uit de dorpen Stedum, Loppersum, Middelstum en Ten Boer. De oudste vermelding van een Joodse inwoner in dit gebied dateert uit 1620. Gedurende de 17e en 18e eeuw telden genoemde dorpen slechts een paar Joodse families. Zij handelden voornamelijk in vee, vlees en trokken rond als marskramer.

In genoemde dorpen samen woonden in 1813 slechts 28 Joden, in 1889 telde de Joodse Gemeente 83 Joden. Daarna nam hun aantal snel af. In 1930 telden de vier dorpen nog maar 29 Joodse inwoners.
Tot 1821 was Stedum een zelfstandige Joodse Gemeente. In genoemd jaar werd het bij Appingedam gevoegd en verkreeg de status van 'bijkerk'.

In 1877 verkreeg de gemeente weer haar zelfstandigheid onder de naam van Nederlands Israëlitische Gemeente Stedum/Loppersum.

Synagoge

Zoals in de meeste kleine dorpen verrichten de Joden ook hier ter plaatse hun gebedsdiensten in een particulier huis. Voor 1777 had Mozes Alexander daartoe een kamer in zijn huis te Middelstum ter beschikking gesteld. Dit was de plaatselijke autoriteiten ter ore gekomen. Zij vaardigden vervolgens verbod uit op het houden van dergelijke gebedsdiensten.

In 1813 is er sprake van dat de Joden de beschikking hebben over een synagoge te Stedum aan het huis van Moses Gronsveld. Dit pand stond aan de westzijde van de Molenstraat. Vervolgens lezen we pas in 1856 weer iets over het bestaan van een synagoge.

Stedum, voormalige synagoge in gebruik als garage, circa 1945-1955. [Tg. 818 inv. nr. 14167] Stedum, voormalige synagoge in gebruik als garage, circa 1945-1955. [Tg. 818 inv. nr. 14167]

Of hiermee dezelfde ruimte wordt bedoeld als waar in 1813 sprake van is, is niet bekend. In 1896 is er sprake van een gebouw dat als synagoge dient en dat tussen 1888 en 1890 is gebouwd.
Nog voor de Tweede Wereldoorlog fungeerde het gebouwtje niet meer als synagoge. Na de oorlog is het verbouwd tot garage en vervolgens afgebroken. De gevelsteen van de synagoge maakt sinds 1998 deel uit van een monument.

Dorpsgezicht te Stedum met de voormalige synagoge (tweede gebouw van rechts), z.d. [Tg. 818 inv. nr. 21111] Dorpsgezicht te Stedum met de voormalige synagoge (tweede gebouw van rechts), z.d. [Tg. 818 inv. nr. 21111]

Begraafplaats

Aanvankelijk begroeven de Joden uit de door ons genoemde dorpen hun doden op de joodse begraafplaats te Appingedam. In 1863 huurde men voor 100 jaar een stuk grond van de gemeente Loppersum en richtte dat in als begraafplaats.

Deze begraafplaats bevond zich op de hoek van de Molenweg met de Schepperij. In 1886 verkregen de Joden een stuk grond op de algemene begraafplaats. Hierop staan thans nog 25 stenen.

Joodse begraafplaats te Loppersum, circa 1968. [Tg. 818 inv. nr. 9019] Joodse begraafplaats te Loppersum, circa 1968. [Tg. 818 inv. nr. 9019]