Zoek op de website

Warffum

Geschiedenis

Warffum is een agrarisch georiënteerd dorp in het noorden van de provincie Groningen. De eerste Joodse familie vestigde zich eind 18e eeuw in het dorp. Evenals de families die zich later in de plaats vestigden, vormden de handel in vee en vlees de voornaamste bronnen van bestaan.

Gedurende de 19e eeuw nam het aantal Joodse inwoners van het dorp maar mondjesmaat toe, van acht personen in 1813 tot op z'n hoogst 47 in 1899. Ook hier veroorzaakten de veranderende sociaal-economische omstandigheden eind 19e begin 20ste eeuw voor een terugval van het aantal Joden. In 1930 telde het dorp nog slechts zestien Joodse inwoners.

Met de totstandkoming van het Israelitisch Kerkgenootschap binnen het Koninkrijk der Nederlanden in 1814 ressorteerden de Joden van het dorp aanvankelijk onder de Joodse Gemeente Appingedam. Bij een nieuwe indeling in 1816 maakten de Warffumer Joden deel uit van de ringsynagoge Winsum. Vanwege de voor die dagen relatief grote afstand tussen beide plaatsen waren de Warffumer Joden met deze nieuwe indeling niet tevreden.

Het bezoeken van de synagoge in Winsum kostte hen te veel tijd. Ze probeerden dan ook herhaaldelijk om te komen tot de vorming van een zelfstandige Joodse Gemeente. Toen in het midden van de 19e eeuw hun aantal dermate was toegenomen dat ze minjan konden vormen hielden ze hun godsdienstoefening in een gehuurde ruimte in het dorp Warffum. Later stichtten ze zelfs een begraafplaats.

Voor religieus onderwijs aan de kinderen deden ze een beroep op de in Uithuizen werkzame godsdienstonderwijzers. Ook de Joden uit het nabijgelegen Usquert, formeel deel uitmakende van de Joodse Gemeente Uithuizen, bezochten in Warffum de synagoge.

In de herfst van 1942 zijn vrijwel alle Joodse inwoners van Warffum gedeporteerd in omgekomen in de vernietigingskampen.

Ter herinnering aan de weggevoerde Joden van het dorp is op de openbare begraafplaats in mei 1948 een monument onthuld met daarop de namen van de 22 omgekomen Joden. In 1977 werd bovendien aan de Benjamin Heiman Broekemastraat, een joodse schrijver uit Warffum, eveneens een monument geplaatst.

De familie Van Dam bij het 25-jarig huwelijksfeest van Philippus van Dam en Henderina van der Hak. [Tg. 818 inv. nr. 23716] De familie Van Dam bij het 25-jarig huwelijksfeest van Philippus van Dam en Henderina van der Hak. [Tg. 818 inv. nr. 23716]

V.l.n.r. staand: Golina Sofia van Dam; Philippus van Dam; Jacob Levie van Dam; Julia Henderika van Dam; Levine van Dam en Jacoba van Dam. Zittend links Henderina van der Hak; rechts Rika (Rebekka Julia) van Dam, 1917

Synagoge

Midden 19e eeuw telden Warffum en het nabijgelegen Usquert voldoende Joden om gebedsdiensten te houden. Daartoe huurden de broers Van Dam rond 1856 een ruimte van de houtkoper De Cock Rouaan aan de Pastorieweg 30 te Warffum.

Tot ongeveer 1910 werden in een kamer van dit pand synagogediensten gehouden. Vervolgens huurden de Warffumer Joden een achterkamer in een huis aan de Oosterstraat 38. Hierin werden tot circa 1920 gebedsdiensten gehouden. In de periode 1920 tot en met 1929 was er een huissynagoge in een kamer aan de Torenweg 8.

Mede door de teruggang van het aantal Joden was het vanaf 1930 niet meer goed mogelijk in Warffum gebedsdiensten te houden. Waarschijnlijk bezochten de Warffumer Joden vanaf die tijd weer de synagoge van de Joodse Gemeente Winsum. Door de inmiddels totstand gekomen spoorwegverbinding tussen beide plaatsen vormde de afstand nauwelijks nog een belemmering.

Warffum Oosterstraat 38: het gebouw achter het huis op de voorgrond (slechts een klein deel is zichtbaar) was de eerste synagoge die in Warffum gebruikt werd, 1965. [Tg. 818 inv. nr. 23902] Warffum Oosterstraat 38: het gebouw achter het huis op de voorgrond (slechts een klein deel is zichtbaar) was de eerste synagoge die in Warffum gebruikt werd, 1965. [Tg. 818 inv. nr. 23902]

Dorpsgezicht te Warffum met op de achtergrond het huis aan de Pastorieweg 30 (huis met deur en twee ramen en boven twee kleine ramen) wat de tweede synagoge was, die te Warffum gebruikt werd, circa 1983. [Tg. 818 inv. nr. 16677] Dorpsgezicht te Warffum met op de achtergrond het huis aan de Pastorieweg 30 (huis met deur en twee ramen en boven twee kleine ramen) wat de tweede synagoge was, die te Warffum gebruikt werd, circa 1983. [Tg. 818 inv. nr. 16677]

Begraafplaats

In 1883 diende Heiman Levies van Dam een verzoek in bij het gemeentebestuur om ten behoeve van de Joden in Warffum een stukje grond af te staan van de algemene begraafplaats.

Toen dit niet lukte, kochten de Joden uit Warffum en Usquert in 1885 een stukje grond van de Hervormde Gemeente gelegen achter de nieuwe algemene begraafplaats aan de Noorderstraat. Vervolgens werd dit ingericht als Joodse begraafplaats.