Zoek op de website

De historische archieven van het Waterschap Noorderzijlvest: over grondgebruik, zijlschot en waterhuishouding

De historische archieven van het waterschap Noorderzijlvest zijn in beheer gegeven bij de Groninger Archieven. Een omvangrijke collectie van meer dan 1700 dozen, bij elkaar ruim 200 meter. Waterschappen kennen we tegenwoordig uit het nieuws van  waterbergingen tegen hoogwater na veel regenval, dijkbewaking bij zware storm of zelfs van dijkverzwaringen tegen een dreigende overstroming. En natuurlijk is er de jaarlijkse waterschapsbelasting, nodig om die waterschapstaken uit te voeren.

Zijlvesten en dijkrechten
Onze provincie kent een eeuwenlange traditie van waterbeheer. De Romeinse geschiedschrijver Plinius sprak al van “beklagenswaardige mensen” die op zelfaangelegde wierden woonden om zich te beschermen tegen hoogwater. Vanaf de 12e eeuw verliep de waterstaatkundige huishouding meer in georganiseerd verband. De organisaties die zich hier mee bezighielden heetten zijlvesten en dijkrechten. Dit waren in die tijd feitelijk belangrijke bestuursorganen, want van een sterk centraal gezag was in de Middeleeuwen in de Ommelanden nog geen sprake. In 1854 gingen de zijlvesten en dijkrechten op in waterschappen. In Groningen hebben door de eeuwen heen meer dan 580 verschillende organisaties zich bezig gehouden met de waterhuishouding. Daar zijn er nu nog twee grote van over: Noorderzijlvest en Hunze & Aa’s.

Zijlschot
In het archief van het waterschap Noorderzijlvest zitten dus ook de archieven van de waterschappen, zijlvesten en dijkrechten die hier in de loop der tijd in zijn opgegaan. Ook al zijn veel oude documenten verloren gegaan, toch blijft er veel interessants over.
Zoals we tegenwoordig waterschapsbelasting moeten betalen, gebeurde dat vroeger ook al. Met deze belasting, schot (ook wel zijlschot of binnenschot) geheten, werden het onderhoud en beheer bekostigd. Er zitten in de waterschapsarchieven veel zijlschotregisters, waaruit valt op te maken hoeveel belasting de gebruikers van landerijen moesten betalen. Deze belasting was gekoppeld aan de grootte van hun land. Zo krijgen we inzicht in het grondbezit en grondgebruik.

Zijlschotregister van het zijleed Ellerhuizen uit 1794 (2778-326) Zijlschotregister van het zijleed Ellerhuizen uit 1794 (2778-326)

Zijleed Ellerhuizen als voorbeeld
Op de afbeelding kunt u hier meer over zien. Het betreft een zijlschotregister uit 1794 van het zijleed Ellerhuizen uit het archief van het Winsumer en Schaphalsterzijlvest (2778-326). Een zijleed (ook wel eed) is een onderdeel van een schepperij, die op haar beurt weer een onderafdeling is van een zijlvest. Het zijleed Ellerhuizen viel binnen de schepperij Innersdijk. Bovenaan het zijlschotregister staat het volgende: Ellerhuisten. Register van het Ellerhuister eed onder de schepperij van Innersdijk. Na 2 stuivers per gras zijlschot. Eerste paai tegen den 15 September 1794. Met de laatste twee zinnen wordt bedoeld dat de gebruiker van een gras (een halve hectare) grond, hiervoor twee stuivers belasting moet betalen en dat de eerste betaling (paai) van het jaar 1794 op 15 september plaatsvindt.

Freerk Jans
Onder deze bovenste regels staan drie kolommen. De eerste kolom betreft de namen van de gebruikers. De middelste kolom geeft de oppervlakte van de grond in grazen aan. De laatste (dubbele) kolom vermeldt het belastingbedrag in respectievelijk guldens en stuivers, dat de gebruikers van het land verschuldigd waren.
De zevende naam van boven op  het register is Freerk Jans. Jans had blijkens het zijlschotregister 57 en een halve gras grond in gebruik. Hij moest hiervoor dus 57 maal twee stuivers, plus nog één stuiver voor het halve gras, afdragen. Dat wil zeggen 115 stuivers in totaal. Er gaan twintig stuivers in een gulden. Dat betekent dat Jans 5 gulden en 15 stuivers belasting moest betalen. Dat zie je ook zo terug in de laatste kolom. Echter, Freerk Jans was niet alleen gebruiker van het land, hij was ook zijlrechter, dat wil zeggen bestuurder van het zijlvest. Onderaan het afgebeelde zijlschotregister wordt dat duidelijk. In totaal is er 72 gulden en 12 stuivers schot opgehaald. Maar daar gaat zoals te lezen is nog iets af voor de sijlrigter. 30 grazen, dat wil zeggen drie guldens. Onderaan in de linker kolom staat dan Freerk Jans Sijlrigter. De zijlrechter verzamelde in de (zijl)eden het zijlschot in en hij droeg dat vervolgens over aan de schepper, de voorzitter van het zijlvestbestuur. De zijlrechter ontving hiervoor onder meer een vrijstelling van zijlschot van dertig grazen land. Dat blijkt dus ook uit het afgebeelde zijlschotregister.

Verleden komt tot leven
Op deze manier komt een zijlschotregister bij nadere bestudering een stuk meer tot leven. Voor onderzoek naar bewoners en (grondoppervlakten van) boerderijen kunt u uit zijlschotregisters interessante informatie halen. Dat geldt ook voor andere archiefstukken van het waterschap. Dijkrollen bijvoorbeeld, waarop staat aangegeven wie van de bewoners welk deel van een dijk moest onderhouden. Of oproepingsbrieven aan scheppers en zijlrechters voor een waardag, de vergadering van een zijlvest. Ook elementen uit het landschap van vroeger kunt u terugvinden in de archiefstukken van waterschappen. Interessant hier zijn bijvoorbeeld stukken met betrekking tot het beheer en onderhoud van de werken, zoals zijlen (sluizen) en dijken. Ook zijn er kaarten en tekeningen van de gebieden die onder de waterschappen en de voorgangers hiervan vielen.
Kortom, de archieven van waterschappen geven een interessant inkijkje in een wereld van vroeger, die natuurlijk anders is dan nu, maar waarin nog dezelfde (waterstaats)zaken een rol spelen. U kunt veel van deze stukken nu bij de Groninger Archieven raadplegen.

Raadpleegbaar
Na het overbrengen van de historische archieven van het waterschap Noorderszijlvest ronden de Groninger Archieven ook de inventarisatie van het archief af. Dat betekent dat nog niet alle archieven nu al raadpleegbaar zijn. Houdt u daarom onze website en/of komende nieuwsbrieven in de gaten.
Een overzicht  van de beschikbare toegangen krijgt u door op onze website te zoeken naar <Noorderzijlvest>.
De volgende toegangen zijn op dit moment al wél beschikbaar:
2748: Dijkrecht van Den Andel
2750: Houwerzijlvest
2751: Dijkrecht van Klein-Garnwerd
2753: Dijkrecht van Maarslag
2754: Dijkrecht van Pieterburen c.a.
2755: Dijkrecht van Schilligeham
2756: Schouwerzijlvest
2764: Dijkrecht van de kadijk van Warffum en Breede
2771: Waterschap De Matsloot
2774: Dijkrecht van Wierum en de Hooge en Lage Paddepoel (en)
2776: Dijkrecht van 't Zandt
2778: Winsumer en Schaphalsterzijlvest
2779: Waterschap Hunsingo