Zoek op de website

Groningse waterstrijd

leverde twee watertorens op.

door Beno Hofman

Bijna honderd jaar geleden was het Groningse gemeentebestuur in conflict met het particuliere waterleidingbedrijf. De ‘waterstrijd’ leidde tot de bouw van twee watertorens.

Betonijzerwerken Dr.C. Hofstede de Grootkade, 1911 1785-4497] Betonijzerwerken Dr.C. Hofstede de Grootkade, 1911 1785-4497]

De particuliere ‘NV De Groninger Waterleiding’ bouwde in 1907-’08 aan de Noorderbinnensingel en de gemeente zette in 1911-’12 aan de Dr.C. Hofstede de Grootkade een eigen toren neer.

Beide torens konden in het kader van Open Monumentendag 2004 worden bekeken.

Voor de watertoren aan de Noorderbinnensingel gold dit overigens alleen voor kinderen die meededen aan het project ‘verovering van de watertoren’ (zie kadertekst onderaan).

Nadat Groningers zich, net als andere Nederlanders, eeuwenlang hebben beholpen met water uit diepen, putten, regenbakken en –tonnen krijgt de stad in de tweede helft van de negentiende eeuw een waterleiding. Twee Leeuwarder artsen – Simon Eduard Oudschans Dentz en Marcus Jan Baart de la Faille – komen met het idee voor de aanleg.

Omdat zij zonder gemeentelijke subsidie zeggen te kunnen, ziet de gemeente dit particuliere initiatief wel zitten. Nadat de gemeente en de ‘NV De Groninger Waterleiding’ een contract hebben gesloten, stelt de gemeenteraad op 7 april 1880 de tarieven en de voorwaarden vast. Elke vijf jaar zullen ze worden herzien.

'prise d'eau'

Watertoren Hereweg, 1967 [1785- 6667] Watertoren Hereweg, 1967 [1785- 6667]

Omdat het water van de Drentsche A het zuiverste van de omgeving was, komt de ‘prise d’eau’ of watervang bij De Punt.

Aan de Hereweg wordt een watertoren gebouwd en op 23 februari 1881 kan de waterleiding officieel in gebruik worden genomen.

Na tien jaar draait het waterbedrijf zo goed dat de gemeente 120% van het aandelen-kapitaal biedt, maar de NV gaat hier niet op in.

Hoewel de gemeente volgens het contract het bedrijf na 40 jaar kan overnemen, wil ze hier niet op wachten.

Omdat de raad er rekening mee houdt dat snelle overname niet zal lukken, besluit hij begin 1903 tot aankoop van ‘een terrein geschikt voor een prise d’eau eener eventueel aan te leggen bronwaterleiding’ in de gemeente Haren.

 De NV reageert door beroep aan te tekenen bij Gedeputeerde Staten en een nieuw overnamebod af te wijzen.

De spanning tussen de twee neemt toe en in augustus 1907 komt het tot een uitbarsting. Op de dag dat de NV een bouwvergunning vraagt voor een tweede watertoren, doen B&W de gemeenteraad het voorstel ‘tot het leggen door en voor rekening van de gemeente van eene bronwaterleiding’.

NV-directeur Leverland, die vreest dat hij belangrijke klanten als het Academisch Ziekenhuis kwijt raakt, reageert woedend en dreigt B&W het contract voor waterlevering op te zeggen. Ondanks dit dreigement besluit de raad op 24 augustus met overgrote meerderheid tot de oprichting van het eigen waterbedrijf.

Gemeentelijke grieven

Watertoren Noordebinnensingel, 1929. Foto: P.B. Kramer [1785-1547] Watertoren Noordebinnensingel, 1929. Foto: P.B. Kramer [1785-1547]

Terwijl de Braunschweiger firma A. Wilke & Co. werkt aan de eerste Nederlandse watertoren met stalen onderbouw, nemen de gemeentelijke ‘grieven’ tegen het particuliere waterbedrijf toe.

Vlak nadat de vermoedelijk door de Bremer C. Francke ontworpen toren aan de Noorderbinnensingel klaar is, acht Leverland de tijd gekomen van zich af te bijten.

Brochure

Titelblad Brochure [1460-4] Titelblad Brochure [1460-4]

In een uitgebreide brochure - ‘Mededeelingen over de Naamlooze Vennootschap De Groninger Waterleiding’ - bestrijdt Leverman in november 1908 de tegen zijn vennootschap ingebrachte ‘grieven’.

Maar het gemeentebestuur zet door.

In 1909 laat het proefboringen doen in Haren en er wordt een directeur benoemd, die de aanleg van de eigen bronwaterleiding verder voorbereidt.

De NV mag voortaan alleen nog buizen leggen onder de rijbaan, want de trottoirs worden gereserveerd voor het gemeentelijke bedrijf.

In 1911 begint de gemeente met de aanleg van haar buizennet en de bouw van een pompstation in Haren en een watertoren aan het Reitdiep.

De laatste wordt ontworpen door de directeur Gemeentewerken J.A. Mulock Houwer en lijkt een reactie op de particuliere toren aan de Noorderbinnensingel, want hij wordt hoger (56 meter) en traditioneel van architectuur.

Jarenlange juridische strijd

Watertoren Dr. C. Hofstede de Grootkade, 1912. Foto: P.B. Kramer [1785-7407] Watertoren Dr. C. Hofstede de Grootkade, 1912. Foto: P.B. Kramer [1785-7407]

De toren aan de Hofstede de Grootkade is nauwelijks klaar of de NV eist bij de rechtbank dat het gemeentelijke waterleidingbedrijf wordt opgeheven.

Het wordt een zaak die vijf jaar sleept en zowel bij de Groningse rechtbank, het Leeuwarder gerechtshof als de Hoge Raad ter tafel komt.

Pas in het voorjaar van 1918 komen de partijen eruit.

Op voorstel van het gerechtshof treft de gemeente een schikking met de NV, waarbij ze het bedrijf voor een fors bedrag overneemt.

Groningen heeft voortaan één, gemeentelijk, waterleidingbedrijf met maar liefst drie watertorens. Sinds de sloop van de toren aan de Hereweg in 1970 zijn er nog twee over, waarvan alleen die aan de Hofstede de Grootkade nog in gebruik is.

De toren aan de Noorderbinnensingel staat er al jaren doelloos bij, maar op Open Monumentendag komt daar weer even verandering in.

Verovering van de watertoren

Verovering van de watertoren

De watertoren ‘West’, aan de Hofstede de Grootkade, was in het kader van Open Monumentendag 2004 geopend voor elke geïnteresseerde. De watertoren aan de Noorderbinnensingel kon alleen bekeken...

lees meer