Zoek op de website

Scholtens Wristers

had unieke voorloper aan de Grote Markt

door Beno Hofman

Met de feestelijke afronding van een grote verbouwing stond boekhandel Scholtens Wristers in september 2004 volop in de belangstelling. Met name voorloper Scholtens wist dit in het verleden regelmatig te bereiken.

Zo liet de boekhandelaar aan de zuidzijde van de Grote Markt een indertijd uniek ‘flatgebouw’ verrijzen. En werden in de zaak exposities gehouden met werken van onder anderen Jozef Israels en Vincent van Gogh.

Boekaffaire

Grote Markt 43, 1928 [1785-4755] Grote Markt 43, 1928 [1785-4755]

De boekhandel ontstaat doordat Arend Lubbertus Scholtens in 1841 de ‘boekaffaire’ van zijn moeders broer – Willem Zuidema – overneemt.

Het winkeltje in ‘kerk-, school- en andere boeken, in onderscheidene talen en wetenschappen; voorts kantoor- en schrijfbehoeften’ en - volgens een advertentie in de Groninger Courant - ‘couranten, maandschrifen, week- en dagbladen’, is gevestigd aan de zuidzijde van de Grote Markt (nu nummer 43).

Scholtens is niet alleen boekhandelaar, hij staat ook te boek als drukker en uitgever.

Zijn eerste uitgave is een uit het Duits vertaald ’Verhaal eener Reis naar Algiers en van een driejarig verblijf op de noordkust van Afrika’. Jan ‘de Rijmer’ Goeverneur wordt een belangrijke auteur van Scholtens-uitgaven en hetzelfde geldt voor de Groningse theoloog Hofstede de Groot.

Advertentieblad

Rekening van het advertentieblad,  [1774-1596-2] Rekening van het advertentieblad, [1774-1596-2]

Arend Lubbertus vestigt vanaf 1869 de aandacht op zijn uitgaven door middel van een eigen ‘Stads en provinciaal Groninger advertentieblad’.

Twee keer per week kunnen belangstellenden voor 2 cent een exemplaar halen in Scholtens’ kelder.

Maar het blad is niet alleen voor Groningers. Na een aantal jaren gaat het ook naar een agent in Duitsland en later zelfs naar Frankrijk en Engeland.

Groei

Onder leiding van Scholtens’ zonen Arend Lubbertus II en Willem groeit de zaak verder. De eerste haalt in 1889 een contract binnen met studentenvereniging Vindicat.

Het corpswapen op de gevel geeft voortaan aan dat Scholtens in Groningen dé leverancier van studieboeken is. A.L.’s jongere broer Willem maakt dat de boekhandel in 1879 tevens kunsthandel wordt.

Veertig jarig bestaan

Scholtens en Zoon 1879-1919 [1760-2260] Scholtens en Zoon 1879-1919 [1760-2260]

Volgens een bij het veertigjarige bestaan van de kunsthandel uitgegeven boekje worden in het begin ‘bijna uitsluitend’ staalgravures verkocht.

‘Hooge eischen voor de versiering der woning werden toen in ’t algemeen niet gesteld’, schrijft Scholtens in 1919.

Men is meestal al tevreden met ‘een paar pendanten, bij voorkeur Zomer en Winter, Avond en Morgen, etc.’.

In het begin van de jaren tachtig worden de staalgravures, volgens het boekje, verdrongen door de fotografische reprodukties.

Scholtens wordt bijvoorbeeld het verkoopadres van de Parijse firma Goupil.

Tentoonstellingen

Verkoopbrochure, z.j. [1774-1596-2] Verkoopbrochure, z.j. [1774-1596-2]

Willem Scholtens organiseert regelmatig tentoonstellingen.

In 1904 exposeert hij op aanraden van kunstkenner Hendricus Bremmer werk van Vincent van Gogh.

Hoewel de tentoonstelling commercieel gezien geen succes is, smaakt ze voor Willem naar meer.

Door persoonlijke contacten met Jozef Israels en H.W. Mesdag haalt hij ook hun werk in huis.

Van de eerste verkoopt Scholtens in de loop der jaren maar liefst 180 werken, maar daarvan gaan er slechts vijf naar Groningers!

Er worden bij Scholtens niet alleen reprodukties en originele werken verkocht, maar ook kunstnijverheid.

Zo is hij de Groningse depothouder van de Haagse plateelbakker Rozenburg.

De kunsthandel neemt uiteindelijk zoveel ruimte in beslag dat de boekhandel in het gedrang komt.

Nieuwbouw

Arend Lubbertus III besluit daarom tot uitbreiding door Grote Markt 44 bij te kopen en nieuwbouw te plegen.

Ter vervanging van de twee oude panden ontwerpt het Groninger architectenduo Nijhuis en Reker in 1928 ‘twee winkelafdeelingen’ met daarboven zes etagewoningen. Omdat de gesloopte panden in 1559 beide aan de familie Coenders behoorden, krijgt het nieuwe gebouw de naam Coendershuis.

Volgens het Nieuwsblad van het Noorden is het ‘flatgebouw’ uniek te noemen, omdat ‘gebouwen als deze in de groote steden als regel slechts in de buitenwijken zijn te vinden’. De journalist is lyrisch over het moderne gebouw en meent dat ‘de electrische koelkast in de keuken in den Nederlandschen flatbouw een primeur is’.

Boekhandel Scholtens, 1929, op de gevel het wapen van Vindicat. Foto: P.B. Kramer [1785-3322] Boekhandel Scholtens, 1929, op de gevel het wapen van Vindicat. Foto: P.B. Kramer [1785-3322]

De kunsthandel houdt in 1940 op te bestaan en Scholtens doet deze ‘winkelafdeeling’ (nummer 44) dan in de verhuur. Dertig jaar later houdt Arend Lubbertus IV het helemaal voor gezien. Hij verkoopt de zaak aan Elsevier.

Hoewel de verkoop het einde aan de relatie met Vindicat betekent, breidt de uitgeversmaatschappij de zaak wel uit. Nummer 44 wordt bij de winkel getrokken.

Omdat er uiteindelijk toch te weinig uitbreidingsmogelijkheden zijn, betekent de fusie met Wristers dat Scholtens in 1991 na 150 jaar de Grote Markt verlaat.

Wristers

Wristers

In tegenstelling tot Scholtens heeft Wristers geen lange Groningse geschiedenis. Het bedrijf begint in 1887 in Utrecht. Pas in de jaren tachtig van de twintigste eeuw breidt Wristers uit. Er worden her en der andere boekhandels gekocht en in Groningen wordt aan de Guldenstraat in het pand van Geubels een nieuwe wetenschappelijke boekhandel geopend. Nadat Wristers, net als Scholtens, in handen is gekomen van Wolters Kluwer, gaan de twee in 1991 aan de Guldenstraat samen.