Zoek op de website

CiBoGa

Jodenkamp en Bloemsingel 10 op de schop

door Beno Hofman

Het CiBoGa-project is een nieuwe fase ingegaan. Delen van het voormalige Scheikunde laboratorium zijn of worden gesloopt en gemeentelijke archeologen zoeken naar sporen van de oude Jodenkamp. Als de slopers en archeologen klaar zijn, krijgt het gebied een nieuwe invulling en wordt Bloemsingel 10 een ‘cultuurpand’.

Het gebied dat nu onder handen wordt genomen, is in het begin van de zeventiende eeuw bij de stad getrokken. Ten oosten van het Boterdiep wordt in die tijd als onderdeel van de nieuwe vestingwerken de Ebbingedwinger aangelegd. In deze dwinger wordt een standerdmolen gebouwd. De korenmolen is vanaf het Boterdiep bereikbaar via een ‘molendrift’.

In 1747, als de molen al is verdwenen, wordt de achterliggende grond bestemd voor de aanleg van een begraafplaats voor de Joodse gemeente. De ‘Jodenkamp’ is berekend op dertien- tot veertienhonderd graven maar is nog lang niet vol als hij in 1827 vanwege de aanleg van de Noorderbegraafplaats buiten gebruik wordt gesteld.

Nadat de Vestingwet in 1874 door het parlement is aangenomen, krijgt het gebied een ander aanzien. Tussen 1878 en ’82 wordt de vestingwal afgegraven, waarna de vestinggracht verandert in een ‘verbindingskanaal’ tussen Boter- en Damsterdiep. Rond de begraafplaats wordt een sloot gegraven, die in 1894 weer wordt gedempt en vervangen door een muurtje.

Wereldtentoonstelling

Wereldtentoonstelling: hoofdingang met brug. 1903 [1785-24421] Wereldtentoonstelling: hoofdingang met brug. 1903 [1785-24421]

De eerste bouwactiviteiten in dit deel van het huidige CiBoGa-terrein vinden in 1903 plaats in verband met de Groningse ‘Wereldtentoonstelling’.

Rond de Jodenkamp en achter de in 1854 geopende gasfabriek wordt een groot tentoonstellingsterrein ingericht, dat via een brug over het Boterdiep kan worden bereikt.

De bouw van het Scheikundig laboratorium, 1910. Foto: J.J. Folkers [1785-3960] De bouw van het Scheikundig laboratorium, 1910. Foto: J.J. Folkers [1785-3960]

Het gebied krijgt in Mulock Houwers ‘Plan van Uitleg’ geen invulling, maar dit verandert als het Academiegebouw in 1906 in vlammen opgaat.

Het Rijk reserveert geld voor een nieuw scheikunde laboratorium en kiest het terrein ‘aan de overzijde van het Boterdiep, tusschen ’t Verbindingskanaal en de oude Israëlitische begraafplaats’ als bouwterrein.

Rijksbouwmeester Jan A.Vrijman maakt het ontwerp, maar de in 1909 als hoogleraar anorganische chemie benoemde Frans M. Jaeger houdt zich intensief bezig met de inrichting van het gebouw.

Scheikundig laboratorium, practicumzaal 1929. Foto: P.B. Kramer [1785-7273] Scheikundig laboratorium, practicumzaal 1929. Foto: P.B. Kramer [1785-7273]

Het nieuwe laboratorium, dat tussen 1910 en ’12 wordt gebouwd, krijgt een vleugel – het westelijke deel – voor de organische chemie onder leiding van professor Eykman (vanaf 1916 Backer) en een vleugel – het oostelijke deel - voor de anorganische chemie.

Het middengedeelte - met een amfitheater voor hoorcolleges en een grote prakticumzaal – wordt door beide richtingen gebruikt.

De groei van de scheikunde faculteit leidt in 1927-’28 tot een grote uitbreiding van het gebouw. Aan het Boterdiep en aan de achterzijde worden vleugels aangebouwd, waardoor het een complex wordt met twee binnenplaatsen.

Geschil

Toegang begraafplaats Jodenkamp Groningen (foto: Han Borg) Toegang begraafplaats Jodenkamp Groningen (foto: Han Borg)

Nieuwe uitbreidingsplannen leiden in 1953 tot een grondruil tussen het Rijk en de Nederlandse Israëlitische Gemeente.

De laatste krijgt aan de Iepenlaan een stuk grond en de oude Jodenkamp gaat naar het Rijk om een nieuwe uitbreiding van het laboratorium mogelijk te maken.

Tussen mei en december 1954 worden het oude toegangspoortje, 55 grafstenen en vele stoffelijke overschotten onder rabbinaal toezicht overgebracht naar het Joodse deel van de Noorderbegraafplaats.

Laatste uitbreiding

Scheikundig laboratorium, uitbreiding 1960. Foto: J. Blankenstein [1785-7272] Scheikundig laboratorium, uitbreiding 1960. Foto: J. Blankenstein [1785-7272]

In 1960 is de uitbreiding van het laboratorium – gebouw B – gereed en later worden nog meer delen van de oude begraafplaats bebouwd.

Al deze uitbreidingen zijn en worden nu gesloopt en medewerkers van de gemeentelijke archeologische dienst hebben inmiddels ontdekt dat het ruimen van de oude Jodenkamp toch niet zo zorgvuldig is gebeurd als gedacht.