Zoek op de website

100 jaar Synagoge

Groningen had meerdere synagogen

Synagoge Folkingestraat ca. 1995. Foto: J. Rooda [1986-01105] Synagoge Folkingestraat ca. 1995. Foto: J. Rooda [1986-01105]

door Beno Hofman

In 2006 was het honderd jaar geleden dat de Groninger synagoge door opperrabbijn Eliëzer Hamburg werd ingewijd.

De Stichting Folkingestraat Synagoge vierde dit met lezingen en een foto-expositie.Op 29 november 2006– als het precies 25 jaar is geleden dat de synagoge opnieuw in gebruik werd genomen – volgt nog een concert.

Overigens kende Groningen meerdere synagogen.

Een afgescheiden gemeente had 25 jaar lang aan het Zuiderdiep een eigen ‘sjoel’ en voor de jeugd was er een gebouw aan de Folkingestraat en later aan de Folkingedwarsstraat.

Nadat de joodse gemeente eerst in woonhuizen aan de Poelestraat en de Steentilstraat bijeen is gekomen, betrekt ze in 1756 een speciaal daartoe opgericht gebouw aan de Folkingestraat. De synagoge is met ongeveer 200 zitplaatsen groot genoeg voor de hele Groninger joodse gemeenschap van dat moment.

Conflict

In de Franse tijd verbetert de maatschappelijke positie van de joden en groeit de gemeenschap tot bijna 800. Het bezoek aan de synagoge neemt in de negentiende eeuw evenwel af.

Het besluit van het kerkbestuur om de voorzanger te laten begeleiden door een zangkoor leidt in 1851 tot een ernstig conflict. Tijdens een synagogedienst komt het zelfs tot een handgemeen tussen voor- en tegenstanders en de politie moet tussen beiden komen.

Teschuath Jisraël aan het Zuiderdiep, 1925 [1785-7835] Teschuath Jisraël aan het Zuiderdiep, 1925 [1785-7835]

De tegenstanders besluiten zich af te scheiden en vormen de gemeente Teschuath Jisraël.

In 1856 nemen zij een eigen synagoge in gebruik aan het Zuiderdiep.

Slechts 25 jaar houdt deze ‘Redding van Israël’ het vol.

Hoewel de gemeente dan weer opgaat in de moedergemeente blijft de ‘nije sjoel’ nog tot 1933 bestaan.

Ter plekke herinnert aan het gebouw nu alleen nog een afbeelding op een glas-in-lood-raam in het door architect Johannes Prummel ontworpen vervangende pand Ged. Zuiderdiep 49.

Nije Sjoel

De weer verenigde joodse gemeente besluit begin twintigste eeuw, ondanks het afnemende synagogebezoek, tot nieuwbouw. Bij gebrek aan een geschikte joodse architect komt het kerkbestuur uit bij twee in Friesland geboren gereformeerden: de in Amsterdam wonende Tjeerd Kuipers en Ytzen van der Veen uit Groningen. Zij hebben in 1901 al samen de gereformeerde Zuiderkerk aan de Stationstraat gebouwd.

Dokument waarop de eerste steenlegging van de synagoge in de Folkingestraat vermeldt staat [818-6076] Dokument waarop de eerste steenlegging van de synagoge in de Folkingestraat vermeldt staat [818-6076]

De architecten geven de nieuwe synagoge een christelijk – kruisvormig – grondplan.

De moorse of oriëntaalse elementen zijn vermoedelijk het gevolg van een studiereis naar Duitsland.

De nieuwe synagoge krijgt beneden voor de mannen 363 zitplaatsen in het schip en 116 in de zijarmen. Voor de vrouwen komen, volgens de orthodoxe regels, boven 148 zitplaatsen achter stenen balustraden.

De eerste steen wordt gelegd op 30 juni 1905 en op 23 maart van het volgende jaar vindt de plechtige inwijding plaats.

Ets Haïm

Folkingestraat 36, vermoedelijk kort na 1928. Foto: P.B. Kramer [1785-5191] Folkingestraat 36, vermoedelijk kort na 1928. Foto: P.B. Kramer [1785-5191]

Voor de jeugd is er een eigen gebouw.

In 1889 bouwt de vereniging Ets Haïm – Boom des levens – op Folkingestraat 36 een traditioneel joodse-godsdienstschool.

Buiten de gewone schooltijden krijgen de joodse kinderen hier specifieke lessen, bijvoorbeeld Hebreeuws.

Daarnaast dient het gebouw als jeugdsynagoge.

Hoewel het pand in 1952-’53 een nieuwe voorgevel krijgt, blijven de zijgevels en achtergevel van het voormalige Ets Haïm behouden.

Vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog neemt de joodse gemeente in de Folkingedwarsstraat een nieuwe jeugdsynagoge in gebruik.

Het door Kuiler en Drewes ontworpen complex biedt tevens ruimte aan vier schoollokalen.

Van 1945 tot ’81 fungeert het als enig onderkomen van de enorm gedecimeerde joodse gemeente.

Na de restauratie en heringebruikname van de Folkingestraat synagoge krijgt de oude jeugdsjoel een functie als gymnastieklokaal en centrum voor verschillende belangenorganisaties.