Zoek op de website

Broerstraat herinnert aan Groningse Franciscanen

door Beno Hofman

De tentoonstelling ‘De nieuwe kleren van Franciscus’ in De Oosterpoort in 2003, bracht niet alleen Franciscus van Assisi weer tot leven maar ook zijn Groningse volgelingen.

Omstreeks 1245, zo’n twintig jaar na het overlijden van Franciscus, stichtte de naar hem genoemde orde een klooster in de stad.

In 1401 sloten de begijnen van het Olde Convent zich aan bij de Derde Orde van Franciscus. Aan de Franciscanen of Minderbroeders herinnert nu weinig meer dan de naam Broerstraat.

Broerstraat. Foto: J.G. Kramer [1785-8041-1] Broerstraat. Foto: J.G. Kramer [1785-8041-1]

Franciscus wordt in 1181 of ’82 als Giovanni Bernardone geboren in het Italiaanse Assisi, als zoon van een welgestelde lakenkoopman. Na een onbezorgde jeugd komt hij tot het ideaal van een leven in armoede, in navolging van Jezus. In 1209 sticht hij de ‘orde van de mindere broeders’. Franciscus van Assisi overlijdt in 1226 en krijgt in vele landen volgelingen.

kroniek van abt Menko

De eerste vermelding van een Franciscaner klooster in de stad Groningen dateert uit 1253 en komt voor in de kroniek van abt Menko van het klooster Bloemhof in Wittewierum. Vermoedelijk is het Franciscaner klooster ergens in de jaren veertig van de 13e eeuw gesticht, als de stad flink uitbreidt.

Globaal heeft het klooster gestaan op de plek, die nu wordt ingenomen door de Universiteitsbibliotheek en het Universiteitsmuseum. Het klooster bestaat uit vleugels rond een binnenplaats, met aan de noordkant de Broederenkerk.

Ten noorden van de kerk ligt, in elk geval sinds 1284, een ommuurd kerkhof. Aan de noordzijde hiervan staan, op de plaats van het huidige Academiegebouw, twee begijnhuizen – het Vrouw Menoldis- en het Vrouw Siwenconvent - , die een relatie hebben met het klooster.

De begijnen van het zogeheten Olde Convent – aan de huidige Rodeweeshuisstraat – gaan nog wat verder in hun relatie tot Franciscus. Deze ‘geestelijke maagden’ sluiten zich in 1401 aan bij de ‘Derde orde van Sint Franciscus’, de Tertiarissen.

De eerste bisschop

Schilderij van Johannes Knijff , 1625 [1785-18445] Schilderij van Johannes Knijff , 1625 [1785-18445]

Nadat de paus heeft bepaald dat Groningen zich van Utrecht mag afscheiden als bisdom, wordt Johannes Knijff in 1561 benoemd tot bisschop. Vermoedelijk is deze Knijff een Franciscaan.

De oorlogsomstandigheden maken overigens dat hij pas in 1568 in de stad verschijnt.

Veel plezier beleeft de verse bisschop hier niet, want in 1576 bezwijkt hij aan de pest.

Knijff is niet de enige die het loodje legt. Ook het Minderbroederklooster wordt getroffen door de pest.

Het aantal kloosterlingen is in 1582, mede als gevolg van de oorlog en de reformatie, zo teruggelopen dat het stadsbestuur de alarmklok luidt.
 

Twee jaar later is de situatie door komst van Minderbroeders ‘in groten antal uth verscheijden steden en landen’ alweer een stuk gunstiger. Deze toestroom hangt waarschijnlijk samen met het feit dat de stad dan nog een van de weinige katholieke bolwerken is in een overwegend protestants ommeland.

In 1587 telt het Groningse Minderbroederklooster nog twintig fraters. Zeven jaar later, als de stad door prins Maurits en graaf Willem Lodewijk wordt veroverd, is er nog maar een Franciscaan over, de blinde Hendrick Alberts. De anderen zijn gevlucht en hebben de opheffing van het klooster niet afgewacht. Ook het Olde Convent is op enkele oude ‘maagden’ na dan onbewoond.

De kloostergebouwen krijgen van de Provinciale Staten een nieuwe bestemming. In de zuid- en westvleugel van het Minderbroederklooster wordt de Latijnse School gevestigd, terwijl de oostvleugel onder andere ruimte gaat bieden aan een bibliotheek. Het zusterklooster wordt in 1599 bestemd tot burgerweeshuis. Omdat er met slechts twintig wezen wordt begonnen, kunnen de resterende nonnen er blijven wonen.

De nieuwe kleren van Franciscus

De nieuwe kleren van Franciscus

In 1853 mochten de Nederlandse Minderbroeders Franciscanen zich weer organiseren. In 2003 besloten zij dit 150-jarig jubileum te herdenken door een achttal kunstenaars de opdracht te geven leven,...

lees meer