Zoek op de website

Groninger ‘Amish’

hadden meer dan een eeuw een eigen gemeente

door Beno Hofman

De Amerikaanse Amish-gemeenschap kreeg ongewenst veel media-aandacht als gevolg van een verschrikkelijke moordpartij. Hun Groninger geloofsgenoten van enkele eeuwen geleden hoeven voor aandacht niet zo bang te zijn, al hadden ze die in het kader van de ‘Dag van de Groninger geschiedenis’ wel kunnen krijgen. Het thema van de dag in het RHC Groninger Archieven 2006 was namelijk ‘Geloof en bijgeloof’.

Hun geloof brengt de doopsgezinden van oudsher in conflict met overheden. Vooral het afwijzen van de kinderdoop en het weigeren van wapendienst veroorzaken nogal eens problemen. In de zeventiende eeuw treedt de Zwitserse overheid zo hard op tegen de doopsgezinden dat grote aantallen vluchten naar de Elzas of de Palts. Een aantal van hen komt later vanuit de Palts in Groningen terecht.

Na een korte periode van betrekkelijke rust nemen vanaf 1710 de vervolgingen van de dopers in Zwitserland weer toe. Dit leidt opnieuw tot een uittocht. Velen vluchten naar het Amerikaanse Pennsylvania, onder wie de volgelingen van Jacob Ammann die Amish worden genoemd. In de zomer van 1711 komt er ook een grote groep naar Nederland. Groninger en Sappemeerse doopsgezinden vangen 126 van deze vluchtelingen op.

Het Kleine Vinkhuis

Het Kleine Vinkhuis in 1969. Foto: E. Folkers [1785-3488] Het Kleine Vinkhuis in 1969. Foto: E. Folkers [1785-3488]

Omdat veel Zwitsers een boerenachtergrond hebben, helpen de Groninger doopsgezinden hen door boerderijen en koemelkerijen voor ze te kopen of te huren.

Zo wordt het Grote Vinkhuis of het omstreeks 1710 gebouwde Kleine Vinkhuis spoedig betrokken door de Zwitser Steffen Symon.

De twee Vinkhuizen worden, evenals het in de loop van de achttiende eeuw westelijker bijgebouwde Nieuwe Vinkhuis, op den duur door leden van de Zwitsers doopsgezinde familie Leutscher bewoond.

De Leutschers spelen een grote rol in de Zwitserse gemeente, alleen al getalsmatig.

Doordat de Zwitsers zich in de stad bij de al eerder gekomen Paltsers aansluiten, worden zij vaak net zo genoemd.

Als zij in een slop in de Muurstraat - dan Achter de muur geheten – een eigen ‘kerkje’ krijgen, wordt deze daarom de Paltzergang genoemd.

Scheuring

Boerderij "Groot Klooster", ca. 1930. Foto: P.B. Kramer [1785-28502] Boerderij "Groot Klooster", ca. 1930. Foto: P.B. Kramer [1785-28502]

Omstreeks 1720 leidt de aankoop van de boerderij ‘Groot Klooster’ – nu in vernieuwde vorm ten noorden van het Van Starckenborghkanaal - door de Zwitserse ‘oudste’ Hans Anken tot een scheuring in de gemeente.

De hoge hardstenen stoep is te werelds in de ogen van zijn mede-oudste Abraham Lauffer.

De volgelingen van Lauffer gaan verder als Oud-Zwitsers, die van Anken als ‘Nieuw-Zwitsers’.

Eind achttiende eeuw zijn er al verscheidene Zwitsers overgegaan naar een van de twee Groninger doopsgezinde gemeenten en zijn de overigen weer samengegaan.

Het samengaan van de Groninger doopsgezinden leidt op 19 oktober 1815 tot een verhuizing van de Zwitsers. Zij nemen het oude kerkgebouw van de ‘Verenigde Waterlandsche en Vlaamsche Doopsgezinde Gemeente’ op die dag in gebruik.

Diezelfde gemeente, die eigenaar is van het Zwitserse gebouwtje aan de Palzergang, verkoopt dit enkele maanden later.

Erg lang kerkt de Zwitserse gemeente niet in haar nieuwe gebouw. Na het overlijden van de nog jonge ‘leraar’ Christiaan Jacobs Leutscher op 8 augustus 1824, besluiten de Zwitsers zich aan te sluiten bij de Verenigde Doopsgezinde Gemeente in de Oude Boteringestraat. En zo worden 34 Zwitserse doopsgezinden op 24 oktober van dat jaar overgeschreven.

Van de twee Zwitserse kerkgebouwen is thans geen spoor meer. Het ene is nu het achterhuis van café De Coaster aan de Muurstraat. Het andere is opgeslokt door het winkelpand van de Wibra aan de Pelsterstraat.

Literatuur :

Ir. H. Leutscher: Genealogie Leutscher, 1985;
Beno Hofman: De Schildersbuurt & West end, 2000

Vinkhuizen / West End

Vinkhuizen / West End

De wijk Vinkhuizen komt voort uit het Structuurplan Groningen van 1961. Vijf jaar later wordt het bestemmingsplan ‘West End’ door de raad vastgesteld. De nieuwe wijk is gepland op grondgebied van zowel de gemeente Groningen als van de gemeente Hoogkerk. Op 1 januari 1969, als de bouw al is begonnen, wordt de laatste gemeente opgeheven en bij Groningen gevoegd. Ondertussen heeft de gemeenteraad op initiatief van gemeentearchivaris Schuitema Meijer de naam van de wijk veranderd in Vinkhuizen.

Doopsgezinde kerk

Doopsgezinde kerk

De doopsgezinde gemeentes van de zogeheten ‘Oude Vlamingen’ en de ‘Waterlanders en Vlamingen’ verenigden zich in 1809 tot ‘Verenigde Doopsgezinde Gemeente Groningen’. Tussen 1813 en ’15 liet deze gemeente de uit het eind van de 17e eeuw daterende kerk van de Oude Vlamingen aan de Oude Boteringestraat afbreken en vervangen door een nieuw gebouw. In 1852-’53 werden aan de kerk twee zijbeuken gebouwd. In 1961 en 1990-’91 werd de kerk, die nog altijd als zodanig in gebruik is, grondig gerenoveerd.