Zoek op de website

Groningse RHBS in 1864 eerste van Nederland

door Beno Hofman

Groningse middelbare scholen, zoals het Reitdiep College vestiging Kamerlingh Onnes, trachten zich elk jaar door middel van Open Dagen te verzekeren van aanmeldingen voor het komende schooljaar.

Ruim honderdveertig jaar geleden maakte de voorloper van deze school – de Rijks Hoogere Burgerschool – zich op voor het allereerste schooljaar. Door daadkrachtig optreden van het gemeentebestuur werd de Groningse RHBS de eerste van dit type in Nederland.

In het midden van de negentiende eeuw houdt het onderwijs voor de meeste kinderen op na de lagere school. Sommigen krijgen op zo’n school nog wat ‘uitgebreid lager onderwijs’, anderen gaan een vak leren op de ‘industrieschool’ Academie Minerva of op de Landhuishoudkundige school.

En voor jongens van goeden huize zijn er de ‘voorbereidende school voor middelbaar onderwijs’ en het aansluitende stedelijk gymnasium, gevestigd in een gebouw op de plaats van het huidige voorplein van het Harmoniecomplex.

Wet op het middelbaar onderwijs

Minister van Binnenlandse zaken Thorbecke brengt hier in 1863 met een ‘wet op het middelbaar onderwijs’ verandering in. Op 2 mei neemt de Kamer de wet aan, die bepaalt dat er voortaan burger-, hoogere burger-, landbouw- en polytechnische scholen zullen zijn.

mr. W. de Sitter, [818-23700] mr. W. de Sitter, [818-23700]

Het Groningse gemeentebestuur reageert direct en op voorstel van burgemeester De Sitter installeert de raad een week later een ‘commissie omtrent de uitvoering der wet op het middelbaar onderwijs’.

Omdat het voor de vestiging van een hoogere burgerschool ‘noodig zal zijn de hulp der hoogere regering in te roepen’, besluit de commissie zich daar op te concentreren.

Nog voordat de wet op 1 juli officieel in werking treedt, stuurt het college van B&W een brief naar Den Haag met het verzoek ‘eene rijks hoogere burgerschool met vijfjarigen cursus’ in Groningen te vestigen.

Thorbecke

Johan Rudolf Thorbecke (collectie Rijksmuseum) Johan Rudolf Thorbecke (collectie Rijksmuseum)

Thorbecke laat op 18 september weten dit best te willen, mits de gemeente ‘de noodige localen beschikbaar’ stelt.

De minister voegt er fijntjes aan toe dat hij verwacht dat de regering dan ‘ontheven wierd van de nog steeds twijfelachtige verpligting om voor de stichting van een nieuw locaal voor het gymnasium eene geldelijke bijdrage te leveren’.

Hij doelt hiermee op de bouw van een nieuw schoolgebouw aan de Pelsterstraat, die in juni van dat jaar is begonnen.

Wellicht wordt het gemeentebestuur door de brief van Thorbecke op een idee gebracht, want het laat de minister weten het in aanbouw zijnde gebouw en tienduizend gulden beschikbaar te willen stellen als Groningen daarmee een RHBS krijgt.

Op 9 januari 1864 hoort de raad dat Thorbecke ‘met genoegen’ kennis heeft genomen van de Groningse toezeggingen en dat hij zich afvraagt ‘wanneer die school zoude kunnen geopend worden’.

B&W denken aanvankelijk aan de zomer van 1865, omdat het gebouw dan eerst even kan worden gebruikt door het gymnasium en ondertussen aan de Oude Kijk in ’t Jatstraat voor deze school nieuw kan worden gebouwd.

Protesten

Pelsterstraat 37, Rijkskweekschool voor onderwijzers, voormalige RHBS 1936. Foto: P.B. Kramer [1785-2892] Pelsterstraat 37, Rijkskweekschool voor onderwijzers, voormalige RHBS 1936. Foto: P.B. Kramer [1785-2892]

Door protesten van Sociëteit De Harmonie, die daar wil uitbreiden, en het gymnasium wijdt de raad op 8 maart een extra vergadering aan de kwestie.

De uitkomst is dat de RHBS al in de zomer van ’64 aan de Pelsterstraat mag beginnen en het gymnasium zich nog maar een tijdje moet behelpen in het oude gebouw.

Thorbecke is verheugd en op dezelfde dag (26 juni 1864) dat de stichting van de Groningse RHBS bij Koninklijk Besluit bekend wordt gemaakt, worden de eerste vijf leraren benoemd, onder wie directeur Jacob van Bemmelen.

Start

Het door stadsbouwmeester J.G. van Beusekom ontworpen gebouw wordt in allerijl nog wat aangepast en op 26 september 1864 gaat de RHBS van start.

Er zijn drie klassen met in totaal 61 leerlingen, onder wie de latere grootindustrieel Jan Evert Scholten.

In de pauzes doen Van Bemmelen en zijn leraren en leerlingen gezamenlijk aan jonassen, hoog- en verspringen in een van de lokalen.

De gemeentelijke ‘commissie van toezigt op het middelbaar onderwijs’ vindt de liberale opvattingen van de directeur maar niks en ook de kwaliteit van het onderwijs kan in haar ogen beter.

Zo is de Franse uitspraak van leraar Leendert Baale vreselijk, kan leraar geschiedenis Ernst Kiehl geen orde houden en kijkt leraar Duits Ferdinand Worthmann tijdens de les huiswerk na.

Nieuwbouw

Rijks-Hoogerburgerschool, 1907 [1986-20930] Rijks-Hoogerburgerschool, 1907 [1986-20930]

Omdat ook het gebouw zelf te wensen overlaat, wordt besloten elders iets nieuws te bouwen.

Het wordt het oude terrein van Sociëteit De Harmonie aan de Grote Kruisstraat.

Als de RHBS in de zomer van 1869 het nieuwe gebouw betrekt, verhuist de Rijkskweekschool naar de Pelsterstraat.

Directeur Van Bemmelen

Directeur Van Bemmelen

Jacob Maarten van Bemmelen (1830-1911) wordt met tegenzin de eerste directeur van de Groningse RHBS. Na te zijn gepromoveerd op een op Sumatra voorkomende plant, wordt hij laborant op de universiteit en leraar natuur- en scheikunde op Academie Minerva en de Landhuishoudkundige school. Hij heeft zijn zinnen gezet op een baan op de nieuw op te richten Rijkslandbouwschool. Als deze uitblijft, accepteert hij een baan aan de RHBS als leraar scheikunde en directeur. In 1869 vertrekt Van Bemmelen naar Arnhem. In Groningen wordt hij dan opgevolgd door de leraar wis- en natuurkunde Florentius Groneman.