Zoek op de website

Kaart van Haubois

ging bijna 200 jaar mee

door Beno Hofman

Twintig jaar geleden publiceerde W.K. van der Veen een studie naar de kaartmaker Egbert Haubois. Uit deze studie kan overigens de conclusie worden getrokken dat de kaart haar roem waarschijnlijk niet te danken heeft aan Haubois, maar aan kopergraveur Jan Lubberts Langeweerd. Deze zorgde namelijk voor de fraaie gedetailleerde weergave van alle toen in Groningen aanwezige gebouwen.

Waar en wanneer Egbert Haubois wordt geboren, heeft Van der Veen niet kunnen opsporen, maar duidelijk is dat hij in Groningen geen vreemdeling is. Zijn moeder Heijltijen Egberts komt uit de stad en laat hier op 9 januari 1602 haar ondertrouw met militair Cornelis Cornelissen Hoeboess afkondigen.

Tachtigjarige oorlog

Vanwege het beroep van Hoeboess – of, zoals hij zelf schrijft, Haubois- en de voortdurende (Tachtigjarige) oorlog, verhuist het gezin nogal eens. Zo woont de jonge Egbert ook verscheidene jaren in de stad, in elk geval tussen 1608 en ’10 in de Lamme Huijnge – of Akerkstraat

Tijdens het Twaalfjarig bestand woont de familie Haubois enige jaren in Delfzijl, waar Egberts moeder overlijdt. Bij de hervatting van de oorlog in 1621 bevindt Haubois zich in Sneek. Vermoedelijk begint Egbert niet lang hierna aan een opleiding tot ingenieur en vestingbouwkundige in Franeker.

Als praktische afsluiting van de studie moeten de studenten landmeet- en vestingbouwkunde veldwerk doen en zo komt Egbert waarschijnlijk in Brabant terecht. In verband met de belegering van ’s Hertogenbosch heeft Frederik Hendrik militaire werken laten aanleggen en de tekeningen die hiervan worden gemaakt, lijken van de hand van Haubois.

Opdracht

Op 10 februari 1631 duikt Egbert Haubois’naam in Groningen op. Samen met boekhandelaar Nathanael Roman vraagt hij burgemeesters en raad ‘om dese stadt in een coperen plaet uyt te (mogen) snijden’.

Hoewel de stad vanwege de enorme uitbreiding uit het begin van de zeventiende eeuw wel toe is aan een nieuwe kaart, is het stadsbestuur niet onmiddellijk bereid de relatief onbekende Haubois deze opdracht te verstrekken.

Burgemeesters en raad vragen Haubois eerst om een ‘pertinente affteickeninge op pampier’. Tweeëneenhalve maand later krijgen Roman en Haubois te horen dat zij ‘haer angevangene warck’ mogen ‘perficieren’.

Maar ‘voor ende aleer de plaete daervan gesneden (mag) worden’, willen de stadsbestuurders het werk nog eens bekijken.

Auteursrechten

Eind 1631 is Haubois klaar met zijn opmetingen en kan kopergraveur Jan Lubberts Langeweerd de resultaten in vier koperplaten uitsnijden. Haubois gaat wat andere klussen doen en in 1633 krijgt hij een aanstelling in Oldenburg.

Van een uitgave van zijn Groningse stadsplattegrond is voorlopig nog geen sprake.

Haubois en Roman hebben ruzie over de auteursrechten en het duurt tot 1637 voor de kaart eindelijk verschijnt.

Langeweerd, die voor het fraaie uiterlijk ervan heeft gezorgd, is dan al overleden.

Caerte van de vermaerde ende antique stad Groeningen 1630 - 1640 [1536-1746] Caerte van de vermaerde ende antique stad Groeningen 1630 - 1640 [1536-1746]

Freelancer

In 1640 komt Egbert Haubois terug in Groningen. Hij vestigt zich als freelance- landmeter en kaartenmaker. Haubois wil onder andere een nieuwe versie van zijn stadsplattegrond maken.

Net als de eerste keer gaat dit niet zonder slag of stoot.

Hoewel Roman is overleden, zijn het nu diens kinderen die Haubois dwarszitten bij z’n plannen voor het ‘drucken der caerte van dese stadt’.

Hoewel Haubois in 1643 de koperplaten van Langeweerd laat bijwerken, is het conflict met Romans kinderen over het recht van de uitgave dan nog niet opgelost.

Uiteindelijk trekt de kaartenmaker aan het langste eind, want in 1645 offreert hij het stadsbestuur twintig ‘caerten van dese stadt met de omliggende sterckten’.

Caerte van de Peeckel en de Peeckelveenen ( Kaart van de Pekela en de Pekeldervenen) Met kompasroos en schaalstok, 1651 [1536-6595]
Caerte van de Peeckel en de Peeckelveenen ( Kaart van de Pekela en de Pekeldervenen) Met kompasroos en schaalstok, 1651 [1536-6595]
Caerte van de landen onder de borch tot Lier in Oostfrieslant : Met een gezicht op Lier en een tekening van de borg met de toegangspoort, 1645 [1536-6679]
Caerte van de landen onder de borch tot Lier in Oostfrieslant : Met een gezicht op Lier en een tekening van de borg met de toegangspoort, 1645 [1536-6679]

Vaste baan

Het overlijden van stadsbouwmeester Jan Isebrants verschaft Egbert Haubois in oktober 1647 weer een vaste baan. Hij neemt het administratieve deel van Isebrants’ taak op zich, terwijl het praktische deel naar Isebrants junior gaat.

Haubois woont hierna een tijdje in de Folkingestraat en overlijdt in 1653. In de jaren zestig worden de koperplaten van zijn stadsplattegrond nog eens bijgewerkt. Op een wat knullige wijze worden er hier en daar huizen bijgetekend.

Doordat van de eerste versie van de kaart van Haubois geen exemplaren bewaard zijn gebleven en de tweede versie alleen is overgeleverd als onderdeel van de zogeheten stedenatlas van Joan Blaeu (1649), is de laatste versie het bekendst geworden.

Kadaster

Tot de invoering van het kadaster in de negentiende eeuw, heeft deze kaart als uitgangspunt gediend voor elke nieuwe Groningse stadsplattegrond.

En daarmee is de kaart van Haubois – en Langeweerd! - de belangrijkste uit de geschiedenis van de Groningse stadskartering geworden.

Haubois in 3 D

In 2008 bewerkte Los Digitalos, een Gronings bedrijf, de historische kaarten van Egbert Haubois tot driedimensionale filmpjes:

Haubois in 3 D Haubois in 3 D