Zoek op de website

Nieuwsbericht

02augRanja met een rietje…

Ranja: wie kent het niet? De Groningse firma C. Polak Gzn. was zijn tijd ver vooruit met de groots opgezette reclamecampagnes.

De mooiste reclameobjecten van het Groninger Museum en het RHC Groninger Archieven zijn nu te zien in de ontvangsthal van de Groninger Archieven.

Reclamewagen voor ‘Kroonkwast’ van Polak [1986-06950] Reclamewagen voor ‘Kroonkwast’ van Polak [1986-06950]

Tegenwoordig gebruiken we het woord ‘ranja’ als synoniem voor aanmaaklimonade, maar eigenlijk is Ranja een merknaam. De limonadesiroop werd op de markt gebracht door het Groningse bedrijf C. Polak Gzn. (C.P.) dat al aan het eind van de 19e eeuw was gesticht door de joodse ondernemer Calmer Polak.

In de beginjaren maakte Polak likeuren, advocaat en ‘Kroonkwast’. Kwast is een non-alcoholisch drankje op basis van citroensap en warm water. Het werd vroeger veel gedronken in de wintermaanden, omdat men geloofde dat het hielp tegen verkoudheid. C.P. promootte Kroonkwast op beurzen en tentoonstellingen.

Zo had het bedrijf voor de Tentoonstelling van Nijverheid en Kunstindustrie in Groningen in 1903 een mooie reclamekar gemaakt.

Voor geheelonthouders

In datzelfde jaar bracht Polak ook een nieuw product op de markt: Grenadine, een limonadesiroop op basis van sinaasappel-, frambozen-, citroen- en ananassap. Deze limonade was vooral bedoeld voor geheelonthouders, als een drankje voor volwassen dus. In 1920 werd het assortiment uitgebreid met nog een non-alcoholisch drankje genaamd Ranja. Dit was een siroop gemaakt van sinaasappelsap.

De oorsprong van de naam is onduidelijk. Misschien is hij afgeleid van ‘orangeade’, een oude benaming voor sinaasappellimonade, maar het is ook mogelijk dat de naam een verbastering is van het Spaanse woord voor sinaasappel, naranja. Ranja werd geïntroduceerd op de Jaarbeurs van Utrecht. Journalist R. van Het vaderland: staat- en letterkundig nieuwsblad bezocht de beurs en schrijft:

‘De N. V. Distilleerderij Likeurstokerij C. Polak Gzn. te Groningen, het teeken des tijds verstaande, zal weldra iets voor geheelonthouders brengen, waarmee ze aan de toch ook droge kelen van voorstanders der drooglegging de lang gezochte, afdoende lafenis hoopt te brengen. Dit zal zijn de Ranja Sorbet, vervangster van de Calencia C.P. Deze drank zal naast frischheid en aangenamen smaak, ook voedingswaarde hebben, daar het natuurlijk product bij de bereiding geheel wordt bewaard.’

Ook Polak zelf legt in advertenties in kranten steeds de nadruk op de gezondheidsvoordelen van Ranja. Zo staat er in een advertentie in het Nieuwsblad van het Noorden van 10 januari 1927 te lezen:

‘Origineele Ranja is vrij van conserveermiddelen en essences, terwijl bij de hygiënische en vakkundige bereiding edele vitaminen bewaard zijn gebleven.’

Ranja-auto met radio, 1926 [818-19413] Ranja-auto met radio, 1926 [818-19413]

De Ranja-auto

Behalve met stands bij beurzen en advertenties in kranten, maakte C.P. in de jaren twintig ook reclame met een promotievrachtwagen: de Ranja-auto met radio.
 

Deze Ranja-auto was zo bijzonder dat hij zelfs in de krant verscheen:

Nieuwsblad van het Noorden, 23-12-1926 [2138-2629] Nieuwsblad van het Noorden, 23-12-1926 [2138-2629]

En in 1932 nog een keer, maar dan om een heel andere reden: de auto was gestolen! De chauffeur die de wagen door het hele land reed, was om onbekende reden ontslagen en hij was daar zo boos over dat hij er met de Ranja-auto vandoor was gegaan. Gelukkig voor C.P. had de politie hem al snel te pakken.

Ranja Rienes

Een belangrijk onderdeel van de reclamecampagne van Ranja vanaf 1924 was het mannetje Ranja Rienes. Met een glas Ranja als lijf, een sinaasappel als hoofd en een citruspers als hoed moest hij een gezonde limonade verbeelden. Maar niet iedereen vond die boodschap goed overkomen. Columnist W. den Hoonert van vakblad De Reclame, van beroep tekenaar, had er een uitgesproken mening over:

‘In allen ernst, mijnheer Polak’, zo hield hij de Groninger fabrikant voor, ‘...acht U werkelijk dezen waggelenden dronkelap den aangewezen propagandist voor uw Ranja?
Deze doorgezakte pierlala met z’n drank-gezwollen-oranje-kleurigen dikken kop? Z’n doorgezakte slappe knieën, z’n waterige ogen? De hoed over een hoek van 30 graden schuins op z’n schedel. Meent u het serieus?’

Toch bleef het mannetje jaren lang het gezicht van Ranja (al werd hij later wel gerestyled).
En toen C.P. nieuwe limonadesiropen op de markt bracht, kreeg Ranja er zelfs zusjes bij Rojo (frambozen), Risso (citroen), Cerisso (kersen) en Grefita (grapefruit).

Een assortiment reclameartikelen uit de jaren 20 [Collectie Groninger Museum] Een assortiment reclameartikelen uit de jaren 20 [Collectie Groninger Museum]

Reclamevoorwerpen

Ranja Rienes en zijn zusjes leenden zich niet alleen goed voor reclameadvertenties in kranten, maar ze waren ook geschikt om af te drukken op gebruiksvoorwerpen. In het begin van de jaren twinig Ranja produceerde Polak al speciale Ranjaglazen, die gratis werden verstrekt aan caféhouders die Ranja schonken. Daarnaast werden er ook Ranja-rietjes, roerstaafjes, dienbladen en servetten gemaakt.

In de jaren vijftig en zestig gaat C.P. zich in zijn reclameobjecten vooral richten op kinderen. Er verschijnt een kwartetspel en een bouwplaat. Ook komen er speldjes, sleutelhangers en prentenboekjes. Misschien is dat één van de oorzaken dat Ranja nu vooral als kinderspul wordt gezien.

Hoedt u voor namaak!

De reclamecampagnes voor Ranja zijn zo succesvol dat Polak al meteen grote moeite moet doen om zijn merk te beschermen. Concurrenten proberen de mensen te verleiden met limonadesiropen die Pranja of Sinja heten. Café-eigenaren vullen de glazen die zij van Polak hebben gekregen met een goedkoop surrogaat.

Ook de Ranjafles wordt al snel nagemaakt. Het ontwerp is namelijk heel voordelig voor de limonadeproducent. Met zijn geringde vorm houdt hij de consument voor de gek: er lijkt veel meer limonade in te zitten dan er daadwerkelijk in kan. Maar het grootste bewijs voor het succes van de marketing van Polak is toch wel dat Ranja van een merknaam tot een soortnaam is geworden.

Ranjaflesje met glazen uit de jaren 60 [Collectie Groninger Museum] Ranjaflesje met glazen uit de jaren 60 [Collectie Groninger Museum]

Nalatenschap

Van de vele reclamevoorwerpen die Polak in de loop der jaren heeft gemaakt is nog heel wat moois overgebleven. Het Groninger Museum heeft een mooie verzameling glazen, roerstaafjes, servetten, dienbladen, flessen en speldjes van Ranja en C.P.

Het RHC Groninger Archieven heeft in zijn collectie een documentatiemap over het bedrijf N. V. Distilleerderij Likeurstokerij C. Polak Gzn., enkele foto’s en het kwartetspel.

Het GAVA bezit een film waarin beelden zijn te zien van het werk in de fabriek van Polak aan de Singelweg.

Tot half oktober worden de mooiste reclameobjecten uit de collecties van het Groninger Museum en het RHC Groninger Archieven tentoongesteld in de ontvangsthal van de Groninger Archieven.

In deze presentatie zijn ook reclameposters te zien uit de verzameling van het ReclameArsenaal en voorwerpen van particuliere verzamelaars.

De tentoonstelling is mede mogelijk gemaakt door WiGeDok, de poort tot de sociaal-economische geschiedenis van Groningen en Ostfriesland.

Bronnen:
Harry Perton, ‘Ranja, uut Grunnen’. In: Stad en Lande 21(2012)-2, p. 3-5.
Peter Zwaal, ‘David Polak, 1871-1958’. In: Joop Visser (ed.), Nederlandse ondernemers 1850-1950: Rotterdam 2011, dl 3, p. 82-87.
W. den Hoonert, ‘Satirieke kritieken V’. In: De Reclame 4(1925)-8, p. 489-491. (Over Ranja Rienes.)
J.M. Haesen, ‘Ingezonden’. In De Reclame 1(1922)-2, p. 52. (Over namaakranja.)
Anoniem, ‘Stad en dorp’. In: Nieuwsblad van het Noorden 25 juni 1923, p. 2. (Over namaakranja.)

« Terug naar nieuwsoverzicht