Zoek op de website

Bevolkingsregister

Het bevolkingsregister, een gemeentelijke registratie, werd aangelegd op basis van volkstellingen waarmee in sommige gemeenten al in 1811 een begin werd gemaakt. De frequentie van de daaropvolgende tellingen verschilt van plaats tot plaats. De gegevens uit deze eerste tellingen tot halverwege de 19e eeuw geven slechts de situatie van het moment van registratie weer. Veranderingen werden niet bijgewerkt. Na de volkstelling van 1849 begon men ook alle wijzigingen (zoals geboorte, overlijden, verhuizingen) binnen de bevolking van een gemeente in dit register op te nemen, zodat het register ging functioneren als een bevolkingsboekhouding.

Het register is gerangschikt naar wijk of dorp, straat en huisnummer. Zo was de stad Groningen verdeeld in 25 wijken, die gekenmerkt waren met een letter van het alfabet. Zo’n letter in combinatie met een volgnummer verwees naar een bepaald pand. In plattelandsgemeenten werd het bevolkingsregister ingedeeld naar de dorpen binnen de gemeente. Daarnaast werden er vaak aparte registers aangelegd voor dienstboden en knechten en soms ook voor schippers en militairen.

Wanneer werd geregistreerd?

Met het bevolkingsregister van de stad Groningen werd begonnen in 1850. In tal van gemeenten in de provincie dateren de oudste registers van 1860 of soms nog later. Ten behoeve van dit register werd in de stad Groningen evenals in veel gemeenten in de provincie elke tien jaar een volkstelling gehouden en op grond van deze telling werd het bevolkingsregister vernieuwd. In sommige gemeenten in de provincie werd deze telling niet om de tien, maar om de twintig jaar gehouden. In die periode van tien of twintig jaar werden alle wijzigingen nauwkeurig geboekt.

Wat is het verschil met de burgerlijke stand?

Daar waar in de burgerlijke stand momentopnames – geboorte, huwelijk en overlijden – worden geregistreerd, volgt het bevolkingsregister een aantal ontwikkelingen in het leven van een persoon over een bepaalde periode. Het bevolkingsregister gaat uit van de bewoners per huis en geeft niet alleen iemands naam, geboortedatum, geboorteplaats en eventuele huwelijks- of overlijdensdatum, maar ook de plaats van herkomst, het woonadres, de plaats waarheen iemand vertrokken is, het beroep, de kerkelijke gezindte en de relatie tot de hoofdbewoner weer. Als iemand getrouwd is en kinderen heeft dan laat het bevolkingsregister in één oogopslag de samenstelling van het gehele huishouden gedurende die periode van 10 of 20 jaar zien. Het bevolkingsregister is dus een zeer belangrijke bron. Het verschaft ons niet alleen veel informatie, maar het gunt ons ook een blik in de leefomstandigheden van een persoon, waardoor een realistischer beeld van iemands leven ontstaat.

Hoe betrouwbaar zijn gegevens uit het bevolkingsregister?

Het nadeel van het bevolkingsregister is dat het elke tien jaar opnieuw opgesteld werd. Ambtenaren trokken de gemeente in en noteerden hun bevindingen. Deze, vaak mondeling verkregen, informatie werd verwerkt in de boeken. Er werden regelmatig fouten gemaakt bij het opstellen van het register. U zult daarom altijd de gegevens die u uit het bevolkingsregister haalt moeten controleren door ze bijvoorbeeld te vergelijken met gegevens uit de burgerlijke stand.

Hoe lang gebruikte men het bevolkingsregister?

Omstreeks 1920 werd het bevolkingsregister vervangen door een systeem met gezinskaarten. Van de gemeente Groningen (samen met Noorddijk en Hoogkerk) kunt u de gezinskaarten bij de Groninger Archieven inzien. De gezinskaarten van de overige gemeenten in de provincie Groningen vindt u in de gemeentehuizen van de desbetreffende gemeenten. In 1938 werden de gezinskaarten vervangen door een registratie d.m.v. persoonskaarten, die op hun beurt na 1994 werden vervangen door persoonslijsten. Deze kaarten en lijsten zijn nog niet openbaar. Het is wel mogelijk een uittreksel van persoonskaarten en -lijsten van reeds overleden personen te bestellen bij het Centraal Bureau voor Genealogie in Den Haag.

Waar kunt u het bevolkingsregister inzien?

In de studiezaal van de Groninger Archieven zijn de bevolkingsregisters van de gemeenten Groningen, Hoogkerk en Noorddijk uit de periode 1850-1920 te raadplegen op microfiches (kasten 60-65). Het bevolkingsregister van de gemeente Groningen is daarnaast ook te raadplegen op onze website (toegang 1399). Als u het wijknummer en het adres niet weet, kunt u gebruik maken van de index op achternaam op de computers in carroussel B in de studiezaal. Deze index staat niet op de website. Voor de bevolkingsregisters van de gemeenten Hoogkerk en Noorddijk bestaan aparte indexen (Hoogkerk: index 316, Noorddijk: indexen 129-130, zie kast 13).
De bevolkingsregisters van de andere gemeenten uit de periode 1850-1900 zijn ook te raadplegen op microfiches (kasten 60-65). Voor de periode 1900-1920 moet u bij het betreffende gemeentearchief zijn. Voor gezinskaarten van Groningen, Hoogkerk en Noorddijk, zie het Bronnenschema familieonderzoek.