Zoek op de website

Verzegelingen

Akten rond huwelijk en nalatenschap, voogdijzaken, roerende en onroerende goederen, boedelinventarissen en boedelscheidingen vindt u in de provincie Groningen tot 1811 in de zogeheten oud-rechterlijke archieven. Omdat deze akten werden voorzien van een zegel, om ze rechtsgeldig te maken, noemde men ze ook wel verzegelingen.

De stedelijke rechterlijke colleges, de plaatselijke rechtstoelen en de zegelaars in het Oldambt en in Westerwolde combineerden taken die tegenwoordig worden uitgeoefend door rechtbanken en notarissen. Ze vervulden zelfs taken op het gebied van het algemeen bestuur. In de vrijwillige rechtspraak ging het om zaken die tegenwoordig door notarissen worden behandeld. Deze taak noemde men ook wel protocollatie: het vastleggen van akten in protocollen.

Oorspronkelijk kregen de partijen die een akte lieten opstellen het enige exemplaar van deze akte mee naar huis. In de loop van de tijd werd het gewoonte of plicht dat de instantie die de akten opmaakte de tekst ook vastlegde in eigen boeken: protocollen. Deze exemplaren hadden dan geen zegel, maar wel rechtskracht omdat ze in het archief van het gerecht zelf werden bewaard. Helaas zijn er in de Ommelanden (Hunsingo, Fivelingo en het Westerkwartier) bijna geen protocollen van vóór 1750 bewaard gebleven. Voor de stad en de gebieden waar de stad het voor het zeggen had (Selwerd en Sappemeer, de Oldambten, Westerwolde en Bellingwolde) zijn wel oudere stukken opgetekend en bewaard gebleven.

Welke verzegelingen zijn van belang voor uw onderzoek?

Er zijn een aantal soorten akten, die interessant zijn voor familie- en omgevingsonderzoek, te weten:

  • Huwelijkscontract of akte van huwelijksvoorwaarden: Deze werd gesloten vóór het huwelijk en geeft aan wat de beide huwelijkspartners aan eigendommen ‘inbrachten’, hoe de bezittingen werden verdeeld als het huwelijk werd beëindigd (door overlijden) en wie er betrokken waren bij de vaststelling van dit huwelijkscontract. Deze getuigen (de ‘dedigslieden’) waren vaak wederzijdse familieleden en vrienden, omdat bezit in vroeger tijden veel meer dan nu werd gezien als een familieaangelegenheid. In de meeste akten wordt de relatie van deze getuigen tot het echtpaar aangegeven. Daarnaast worden ook de voorkinderen vermeld: kinderen uit eventuele eerdere huwelijken. Huwelijkscontracten werden meestal opgemaakt als er waardevolle bezittingen waren en als men in de verdeling wenste af te wijken van de regels in het geldende landrecht.
  • Testamenten: Testamenten werden voor 1811 juist minder opgesteld. Dat kwam doordat de regels voor de verdeling van nalatenschappen al gerechtelijk waren vastgelegd. In de stad kwam het maken van testamenten overigens vaker voor dan in de provincie.
  • Boedelscheidingen: Deze stukken geven aan hoe een inboedel, veelal een nalatenschap, werd verdeeld en wie erfde. Als basis dienden het landrecht, de eventuele akten van huwelijksvoorwaarden en de boedelinventarissen. Pas bij het aangaan van een tweede huwelijk door de nog levende ouder moest het goed uit het eerste huwelijk in een boedelbeschrijving worden vastgelegd. In andere gevallen was het bij een nalatenschap raadzaam, maar niet verplicht om een boedelscheiding te laten maken. Bij neringdoenden en kleine boeren kocht de zoon die het beroep van zijn vader uitoefende zichzelf met het bedrijf uit de nalatenschap. Over de overige goederen kon dan op basis van de boedelbeschrijving een regeling met de andere kinderen worden getroffen.
  • Koop, verkoop en beklemming: Deze akten vormen, zeker in de stad, de belangrijkste vorm van eigendomsverwerving.

Waar zijn de verzegelingen te vinden?

De series verzegelingen vindt u in de archieven van de plaatselijke gerechten die ze opmaakten. Het gaat dan om de archieven van het Volle gerecht in de stad Groningen en van de gerechten in resp. Selwerd en Sappemeer, het Oldambt, Westerwolde en Bellingwolde, Hunsingo, Fivelingo en het Westerkwartier. Deze archieven bevinden zich allemaal bij de Groninger Archieven.
In familiearchieven en archieven van kerken en organisaties vindt u losse verzegelingen van zaken waar die personen of organisaties bij betrokken waren. In die archieven treft u ook exemplaren van verzegelingen daterend van vóór de protocollatie, waarvan de tekst dus niet in de oud-rechterlijke archieven bewaard is. Ook die familiearchieven en archieven van kerken en organisaties vindt u vooral bij de Groninger Archieven.

Hoe kunt u een verzegeling vinden?

Voor alle archieven geldt dat er meerdere nadere toegangen zijn, die meestal later zijn gemaakt en dus geen onderdeel van het archief vormen. In de groene map in kast 13, plank 1 in de studiezaal vindt u een overzicht van alle nadere toegangen. Wij raden u aan om uw onderzoek daar te beginnen.

De inventarissen van de gerechten in stad en provincie staan op onze website. Als u de zoekterm <protocollatie> gebruikt, vindt u de inventarissen van deze archieven.

De verschillende oud-rechterlijke archieven zijn beschreven in de toegangen 730-735 en 1534. Ook in deze inventarissen worden weinig afzonderlijke zaken genoemd.

Klappers met betrekking tot alle buiten de stad Groningen afgesloten huwelijkscontracten staan in kast 83, plank 1.

Een index op de persoonsnamen in de huwelijkscontracten, boedelbeschrijvingen en testamenten in het archief van het Volle gerecht van de stad (1601-1811), staat in de studiezaal in kast 14 onder nummer 173.

Een deel van de verzegelingen kunt u in de studiezaal vinden als fotokopie (rechtstoelen en verzegelaars buiten de stad) of op microfiche (stedelijke rechterlijke colleges). Een deel van de akten is reeds gescand; u vindt deze op onze website door de zoekterm <scan> te gebruiken. Een deel van de huwelijkscontracten is te vinden op www.allegroningers.nl.

Literatuur over verzegelingen

  • Paul Brood, Het oude Groninger recht in hoofdlijnen. Groningen, 1999.
  • B.S. Hempenius - van Dijk, Genealogie en recht. Groningen, 1998. (Niet-uitgegeven syllabus HOVO-leergang.)