Zoek op de website

Onderzoek naar middenstand

Elk dorp en elke buurt had vroeger een kruidenier, een bakker en een slager. Daarnaast waren er diverse handeltjes in koloniale waren, manufacturen, tabak en ambachtslieden, zoals de smid en de schoenmaker. Veel van deze kleinere winkeltjes en bedrijfjes zijn verdwenen en helaas is van deze middenstanders weinig archiefmateriaal bewaard gebleven. Maar er zijn wel andere bronnen voor onderzoek naar de middenstand, vooral naar die van de 19e en de 20e eeuw.

Winkel F. Boonstra, kinderspeelgoed, galanteriën, behangselpapier, busverf, klompen, ijzer, touw en lederwaren, Provincialeweg, Doezum, ca. 1935. Foto collectie RHC Groninger Archieven (818-2612) Winkel F. Boonstra, kinderspeelgoed, galanteriën, behangselpapier, busverf, klompen, ijzer, touw en lederwaren, Provincialeweg, Doezum, ca. 1935. Foto collectie RHC Groninger Archieven (818-2612)

Wat u moet weten

In de middenstand zijn bedrijf, pand en eigenaar vaak nauw met elkaar verbonden. Als u onderzoek doet naar een middenstandsbedrijf zult u dus al snel ook onderzoek moeten doen naar het pand en naar de eigenaar. Zie daarvoor onderzoek naar panden en familieonderzoek. Hier worden alleen bronnen behandeld die daar niet (voldoende) aan de orde komen.

Handelsregister

In 1921 werd de Handelsregisterwet ingevoerd. Volgens deze wet moeten alle ondernemingen zich laten registeren in het Handelsregister, dat wordt beheerd door de Kamer van Koophandel. Zoekt u een bedrijf dat in 1921 bestond of na 1921 is opgericht dan is er van dat bedrijf een dossier aangemaakt in het Handelsregister. Dit dossier bevat onder andere een korte bedrijfsomschrijving, de handelsnaam, gegevens over de eigenaren, de datum van oprichting enzovoort. Afgesloten dossiers uit de provincie Groningen zijn te raadplegen bij de Groninger Archieven. Een dossier wordt afgesloten wanneer een bedrijf ophoudt te bestaan, maar ook wanneer een bedrijf sterk verandert. Wanneer een bedrijf verhuist naar het werkgebied van een andere regionale kamer, verhuist ook het dossier naar de desbetreffende kamer. Zo kunnen dossiers van oorspronkelijk Groninger bedrijven elders terecht zijn gekomen. Tot 1940 hoefden bedrijfjes die minder dan 2000 gulden winst maakten zich niet te registreren, deze kunt u dus niet terugvinden in het register. Bovendien hebben niet alle bedrijven zich meteen in 1921 laten inschrijven, soms gebeurde dit pas in 1922 of in de jaren die daar op volgden.

Het Handelsregister is te doorzoeken via deze website. Zoek in het zoekvenster rechtsboven op de homepage op <Handelsregisterdossiers>. U kunt daarna in de zoektoegang zoeken op: handelsnaam (komt soms overeen met de persoonsnaam van de eigenaar), plaatsnaam en KvK-nummers. Ook kunt u zoeken op bijvoorbeeld het soort bedrijf zoals banketbakkerij, koffiebranderij, bioscoop, houthandel, coiffeur, koloniale waren, garen en band enz. Soms is het nodig om verschillende zoektermen te proberen. Ook kunt u gebruik maken van wildcards. De zoektoegang beslaat de gehele provincie, u zoekt dus direct door de handelsregisterdossiers van de Kamer te Groningen èn de Kamer te Veendam. De dossiers kunt u vervolgens aanvragen en inzien in de studiezaal. Dossiers die niet voor ca. 1980 zijn afgesloten, zijn ook digitaal terug te vinden via www.kvk.nl, ‘Zoek op KvK-nummer of naam’. Voor informatie over bedrijven die nog bestaan kunt u ook terecht bij de KvK. U kunt deze informatie tegen betaling bestellen via de website van de KvK.

Bouwvergunningen
Vaak wordt in een bouwdossier of bouwvergunning de functie van een pand genoemd, bijvoorbeeld ‘woonhuis met winkelruimte’ of ‘smidswerkplaats’, en is de werkplaats of winkelruimte aangegeven op de bouwtekening. Meer informatie over onderzoek naar panden en bouwvergunningen.

Hinderwetvergunningen
In 1875 werd de Fabriekswet (vanaf 1896 bekend als Hinderwet) ingevoerd. Inrichtingen die gevaar, schade of hinder konden veroorzaken moesten vanaf dat moment voor hun handelingen een vergunning aanvragen bij het gemeentebestuur. Die plicht gold ook voor bedrijven die in 1875 al bestonden. Vanaf 1960 kwam er meer aandacht voor het milieu en werd de wet bijvoorbeeld ook gebruikt om luchtverontreiniging tegen te gaan. Sommige gemeenten gebruiken de term ‘milieuvergunningen’.

De hinderwetvergunning van een bedrijf bevat in elk geval specifieke informatie rond de aanvraag, tekeningen van het te (ver)bouwen bedrijf en/of informatie over machines. Ook toont het de veranderingen die het bedrijf heeft ondergaan. De wijze en mate van toegankelijkheid van de dossiers verschilt per gemeente.

Naast de gemeenten gaf ook de arbeidsinspectie hinderwetvergunningen af. Deze waren gericht op de arbeidsomstandigheden. De hinderwetvergunningen van de arbeidsinspectie worden bewaard bij de Groninger Archieven.

Patentregisters
De patentbelasting was een rijksbelasting die werd geheven tussen 1806 en 1894. Iedereen die zelfstandig een beroep wilde uitoefenen of een eigen bedrijf had moest gepatenteerd zijn. Door het betalen van patentbelasting kreeg men toestemming om handel te drijven of een bepaalde nering uit te oefenen. In de patentregisters zijn namen van middenstanders en enkele gegevens over hun zaak terug te vinden, zoals adres, beroep, wat er gemaakt of verkocht werd en in welke tarief/ belastingklasse men zat. Soms wordt ook de omzet van de winkel (het effectief jaarlijks debiet) vermeld en bij ambachtslieden of ze alleen werkten of personeel in dienst hadden. Patentregisters zijn terug te vinden in de archieven van de gemeenten.

Kohieren van hoofdelijke omslag
Een andere mogelijke bron van informatie over de bewoners in de periode 1851-ca. 1922 vormen de kohieren van hoofdelijke omslag. De hoofdelijke omslag is een gemeentelijke belasting die werd geheven over het geschatte inkomen. Iedere persoon die een huis bewoonde waarvan de huurwaarde boven de vijfenveertig gulden lag, werd door de gemeente aangeslagen. (Uit de gegevens is overigens niet op te maken of het gehele pand werd verhuurd of slechts een deel ervan.)

Van de hoofdelijke omslag zijn jaarlijkse registers aangelegd. In Groningen vanaf 1858, in andere gemeenten vaak al eerder. De kohieren van de stad geven per straat de belastingplichtigen en het verschuldigde bedrag aan inkomstenbelasting (tot 1900 op volgorde van het oude adres van wijkletter en huisnummer, latere jaren straatnaam en huisnummer). Deze informatie maakt vergelijkingen met betrekking tot welstand tussen de diverse inwoners mogelijk. In de kohieren van de gemeente Groningen wordt het beroep niet vermeld. In andere gemeenten is dit soms wel het geval, wat bijvoorbeeld een vergelijking met andere beroepen makkelijker maakt.

Boedelinventarissen
Boedelbeschrijvingen kunnen – indien aanwezig – interessante informatie bevatten over het winkelinterieur en de voorraden. Een boedelinventaris is een beschrijving van alle roerende en onroerende goederen opgemaakt door een notaris, bijvoorbeeld bij overlijden, echtscheiding of bij het faillissement. Houd er wel rekening mee dat de voorraden op het moment van beschrijven soms niet meer geheel compleet waren. Meer informatie over boedelinventarissen.

Faillissementsdossiers
Wanneer een middenstander zijn rekeningen niet meer kan betalen wordt het faillissement aangevraagd bij de Arrondissementsrechtbank. Het dossier van het aangevraagde faillissement bevat stukken over het vonnis en de afwikkeling van de zaak, zoals het proces-verbaal, een lijst met schuldeisers en een verslag van de boedel, waarbij soms een beschrijving van de winkelinventaris. Faillissementsdossiers zijn terug te vinden in de archieven van de arrondissementsrechtbanken.

Borgstellingsfonds voor de Middenstand
Middenstanders die financiële problemen hadden konden bij het Borgstellingsfonds voor de Middenstand een lening aanvragen. Deze aanvragen bevatten veel boekhoudkundige gegevens. Helaas zijn maar weinig aanvraagdossiers bewaard gebleven. Wel zijn er registers en indexen van bedrijven waaraan hulp verleend is.

Archieven van middenstandsverenigingen
Van sommige middenstands- of winkeliersverenigingen is het archief bewaard gebleven. Deze archieven bevatten niet zozeer informatie over afzonderlijke middenstanders, maar wel over algemene zaken zoals de winkelsluiting en promotieactiviteiten. Dergelijke archieven kunnen een beeld geven van wat er speelde binnen de middenstand in een bepaalde periode.
In veel plaatsen is een middenstands- of winkeliersvereniging actief. U kunt navragen of zij nog materiaal bezitten over de periode waar u onderzoek naar doet.

Adresboeken, telefoongidsen en gemeentegidsen
Adresboeken zijn een soort voorloper van de Gouden Gids. In deze commerciële uitgaven (periode ca. 1850-ca. 1970) worden hoofdbewoners per straat vermeld; vaak ook voorzien van een alfabetisch deel op naam van het gezinshoofd, diens beroep en woonadres. De Groninger Archieven beschikken over adresboeken van de gemeenten Groningen, Haren, Hoogkerk, Delfzijl en Appingedam.
Verder is er ook een speciaal Adresboek of naam-register van fabrijkanten, kooplieden, winkeliers, notarissen, makelaars, enz. te Groningen uit 1854 en uit 1865. En een Naamregister of adresboekje van alle kooplieden, winkeliers, fabrikanten, enz. der stad Groningen uit 1817. Daarnaast kan ook het Industrieel adresboek van de provincie Groningen uit 1952 een bruikbare bron zijn. Voor de provincie is het landelijke adresboek uit 1938 interessant: Algemeen adresboek van Nederland voor handel, landbouw, nijverheid en verkeer. Dit adresboek is te doorzoeken per gemeente.
Vroeger hadden vaak alleen ondernemers en vooraanstaande inwoners zoals de predikant en de burgemeester een telefoon. Hierdoor geven telefoongidsen snel een handig overzicht van de lokale middenstand in een bepaalde periode. Houd er wel rekening mee dat niet elke kleine middenstander een telefoon had en het overzicht dus niet compleet hoeft te zijn. De telefoongidsen zijn alfabetisch geordend op naam, daarnaast worden beroep en adres vermeld.
Gemeentegidsen kunnen uiteenlopende informatie bevatten: van foto’s van de belangrijkste gebouwen in het dorp, adressen van alle verenigingen tot advertenties van de lokale middenstand. Gemeentegidsen van verschillende plaatsen vindt u in de bibliotheek van de Groninger Archieven.
Adresboeken, telefoongidsen en gemeentegidsen worden ook bewaard door gemeentearchieven en historische verenigingen.

Aan de slag

  1. Vooraf verzamelen van gegevens
    Allereerst is het belangrijk om op een rijtje te zetten welke gegevens u al heeft en wat u graag te weten wilt komen. Heeft u misschien een adres, de naam van de eigenaar of de firmanaam? Of bent u in het bezit van een foto, een rekening of een oude advertentie? Dergelijke documenten kunnen informatie bevatten over het adres, de verkochte waren, de firmanaam of een nummer van de Kamer van Koophandel.
    Voor uw zoekvraag is het van belang om te kijken in welk aspect van het bedrijf u geïnteresseerd bent. Wilt u meer weten over het pand, het bedrijf zelf, de ondernemer (persoon), de bedrijfstak of een combinatie van deze aspecten? In het geval van een kleine middenstander zijn het bedrijfje en de eigenaar nauw met elkaar verbonden, de naam van de eigenaar is in dergelijke gevallen vaak ook de handelsnaam. Bij deze kleine ondernemingen bevat bijvoorbeeld een boedelinventaris op naam van de neringdoende ook de boedel van het bedrijfje. Bovendien woonden winkeliers en ambachtslieden vaak boven of naast hun winkel/werkplaats, maar dat is niet altijd het geval. Bij grotere ondernemingen bestaat er meer afstand tussen bedrijf en ondernemer.
  2. Gegevens die u dichtbij huis (of buiten het archief) kunt verzamelen
    Vervolgens kunt u beginnen met het verzamelen van gegevens thuis of buiten het archief. Kijk bijvoorbeeld eerst eens wat een zoektocht via internet oplevert, houd er daarbij wel rekening mee dat niet alle gegevens die u op deze manier vindt altijd betrouwbaar zijn. U kunt op deze manier ook op zoek naar foto’s die gelieerd zijn aan de middenstander waar u naar op zoek bent. Wanneer u in het bezit bent van een vestigingsadres kan het nuttig zijn om ter plekke een kijkje te nemen. Zijn er misschien nog sporen terug te vinden?
    Via www.delpher.nl en www.dekrantvantoen.nl kunt u het Nieuwsblad van het Noorden, Ons Noorden en de Groninger Courant doorzoeken. Met name van de wat grotere ondernemers en zaken bevat de krant advertenties en korte berichten over bijvoorbeeld de opening.
    Controleer of er een historische vereniging actief is in het gebied waar de middenstander was gevestigd. Dergelijke verenigingen hebben vaak een collectie met lokaal materiaal zoals archiefmateriaal, documentatie, boeken, kranten en advertentieblaadjes. U kunt bij de plaatselijke historische vereniging informeren of zij meer weten over de middenstander die u zoekt. Een overzicht van historische verenigingen vindt u op www.archieven.nl. Klik op ‘Erfgoedfgids’ en kies voor ‘uitgebreid zoeken’. Kies vervolgens bij ‘type organisatie’ voor ‘historische vereniging’ en filter dan op provincie ‘Groningen’.
    U kunt eventueel ook contact opnemen met de lokale winkeliers- of handelsvereniging.
    Denk bij onderzoek naar een middenstander uit de provincie ook aan gemeentelijke archiefinstellingen (zie www.groningerarchiefnet.nl).
  3. Is er al gepubliceerd over het bedrijf, de straat, het dorp of de buurt?
    Kijk of er al gepubliceerd is over het dorp of de buurt waar de middenstander was gevestigd. Dergelijke publicaties kunnen belangrijke informatie voor uw onderzoek bevatten. Denk hierbij ook aan publicaties van de plaatselijke historische vereniging. De bibliotheek van de Groninger Archieven bevat veel regionale historische publicaties over bijvoorbeeld de economische geschiedenis van een streek, jaarverslagen, gedenk-, ansichtkaarten- of fotoboeken van dorpen enzovoort. Het is daarom verstandig de bibliotheek met verschillende zoektermen (of combinaties van zoektermen) te doorzoeken en zo te achterhalen of er publicaties zijn die voor u van belang zijn. Denk bij de zoektermen aan: de firmanaam, plaatsnaam, buurt, het soort bedrijf (bijvoorbeeld kruidenier) of de branche. Via de Bibliografie van Groningen kunt u zoeken naar boeken en artikelen over stad en provincie Groningen (vanaf 1980). Via de link ‘trefwoorden’ in het linker menu kunt u ook direct zoeken op trefwoorden als: ‘detailhandel’, ‘midden- en kleinbedrijf’ en ‘winkeliers’.
  4. Onderzoek bij de Groninger Archieven
    Het Bronnenschema middenstand is een aanvulling op het Bronnenschema Familieonderzoek, het Bronnenschema panden gemeente Groningen en het Bronnenschema panden overige gemeenten.  Om een compleet beeld te krijgen van alle beschikbare bronnen, moet u al deze bronnenschema’s bekijken.
  5. Vervolgonderzoek
    De Groninger Archieven beschikken ook over diverse bronnen die een algemeen beeld kunnen geven van een beroepsgroep of van het midden- en kleinbedrijf in een bepaalde gemeente. Hiervoor bestaat een aanvullende bronnenlijst Vervolgonderzoek middenstand. Deze is niet opgenomen in de onderzoeksgids.