Zoek op de website

Bedum

1. Hoe is de naam van uwe woonplaats?

Bedum.

2. Welke gehuchten en buurtschappen liggen in dezelve? Hoe ver en in welke strekking liggen deze gehuchten of buurtschappen van de kerk? en wat weet gy, nopens den naamsoorsprong van ieder derzelver en van de plaats uwer woning zelve?

Westerdykshorn, Ellerhuisen, het Reiland en ter Laan. Het eerstgenoemde gehucht ligt een klein half uur ten noordwesten van Bedum; – was oudtyds eene kerk gemeente op zich zelve, zynde de toren en Pastory nog daar aanwezig, doch is de kerk voor omstreeks veertig jaren gesloopt. In de laatste jaren was die kerk gemeente gecombineerd met de kerkelyke Gemeente van Onderwierum; doch dezelve behoort thans achtereenvolgens een Koninglyk Besluit van dit jaar tot de kerkelyke Gemeente van Bedum. –
De naamsoorsprong van dit gehucht ligt zonder twyfel in de ligging van hetzelve te weten om den westelyken horn of hoek van den Woldyk. –
Ellerhuizen ligt ten Zuiden, het Reiland of het Reydeland ten Zuidoosten en ter Laan ten oosten van Bedum, alle op een half uur afstands van het dorp. – De oorsprong der namen dier gehuchten zyn niet bekend.
Wat den oorsprong van den naam Bedum betreft, – Menso Alting zegt, dat Bedum, Bedehem te kennen geeft eene plaats om te bidden ofwel eene kerk die met het vergaren van beden en geven van aalmoesen opgetimmerd is. Zoude men den naam Bedum dus niet moeten houden meer bepaaldelyk voor de plaats waar de kerk staat, terwyl de naam Bedderwalde – onder welken oudtyds dit dorp ook schynt bekend geweest te zyn, misschien het geheele dorp met deszelfs gehuchten te kennen gaf? –

3. Is er ook dufsteen of duifsteen aan uwe kerk, en hoe groot zyn die steenen? Is er ook een opschrift op uwe torenklok of zyn er ook opschriften op uwe torenklokken? en zoo ja; hoe luiden die?

Ofschoon er zeer weinig duifsteen aan de kerk gevonden wordt, is de toren (de hoogste in de Ommelanden) geheel van dezelve vervaardigd: de steenen zyn lang 3 palm 3 duim tot 4 palm; breed 1 palm 5 duim tot 2 palm 2 duim, dik algemeen 9 duimen .
Het opschrift van de torenklok te Bedum is
“De Edelluyden en de Predicant
“Oock die Kerkvoogden met verstant
“Hebben dees Klock doen ghieten vrij
“Anno 1601 den 8 July.”
“Cornelius Ammeroij .M.F.”
Op de metalen potten in welke de klokas draait leest men 1579.
Op de torenklok te Westerdykshorn staat:
“Die Collatoren van Westerdyqhorn hebben my doen gieten door “Wilh. Jascobus de vry Anno 1658 als Peter Klaessen en
“Jacob Boelens Kerckvoogden waren. Groningae J. Leeuwe “Collator, F. Wilckens Collator, A. Veelcker Collator,
“C. Sicman Pastoor.

4. Welke rivieren, stroomen, maren, kolken of diepen worden in uwe kerkelyke gemeente gevonden? en welke is derzelver loop en uitwatering?

Het boterdiep loopende uit de Stad Groningen noordwaarts naar Onderdendam, waar het eene westelyke rigting neemt, door Winsum loopt, en zich ten Noordwesten een groot kwartier uurs achter dat dorp in het Reitdiep door de Schaphalster Zyl ontlast, is hier het eenige diep, dat in aanmerking kan komen. –

5. Welke meeren in den omtrek van het dorp uwer woning, het zy nog aanwezig of drooggemalen?

Meeren worden hier niet gevonden.

6. Welke gasten, wierden, warven, essen, heuvels, hoogten of dyken in diens omvang? Hoe hoog zyn dezelve en welke is derzelver uitgestrektheid?

Gasten, Wierden enz. worden hier tevens niet gevonden. – Alleen komt hier in aanmerking, De Woldyk, beginnende by Oosterdykshorn in de Gemeente Ten Boer, en loopende noord- en noordwestwaarts op, tusschen de dorpen Bedum en Stedum door, tot een kwartier uurs ten noorden van Bedum, waar dezelve regtstreeks ten Westen zich uitstrekt tot het gehucht Westerdykshorn, alwaar hy eene Zuidelyke rigting aanneemt, en in die rigting voortgaat tot aan de Noorderhoogebrug waar dezelve eindigt. –
De hoogte van dezen Dyk kan men door een gerekend houden voor ruim eene Elle.

7. Welke bosschen zijn daar?

Bosschen zyn in dit dorp geheel niet aanwezig.

8. Welke zyn er de voortbrengselen uit ieder der drie natuurryken?

a. Uit het ryk der planten:
Byzonder en hoofdzakelyk haver, waar mede verre weg het grootste gedeelte der bebouwde gronden bezaaid wordt, verder tarwe, rogge, gerst, koolzaad, erwten en paardeboonen. –
Hoe wel de grond tot de voortteeling van laatstgenoemde graansoorten even geschikt is als wel voor de haverteelt, worden dezelve niet zoo veelvuldig gewonnen, om de laagheid van het land, dewyl het water in den winter hieraan dikwerf vele schade toebrengt. Aardappelen worden hier van tyd tot tyd meer aangekweekt. De tuinen leveren onderscheidene soorten van peulvruchten. Boomvruchten zyn hier niet menigvuldig, doch wordt de aankweeking derzelver van tyd tot tyd meer voorgezet.
b. Uit het ryk der dieren:
Schoone paarden, beste runderen en schapen ook varkens, alsmede zwanen, ganzen, eendvogels en hoenders; ook aal, snoek, baars, blei enz.
c. Uit het ryk der delfstoffen:
Beste kleiaarde, ter vervaardiging van onderscheidene soorten van tigchelsteenen.

9. Welke is de grondsgesteldheid in de uitgestrektheid van uw kerspel? Hooger en dieper?

De grond bestaat al uit vruchtbare kleiaarde.

10. Welke kunsten of wetenschappen worden daarin beoefend?

De zoodanige welke tot de uitoefening van eens ieders beroep vereischt worden.

11. Welke Fabryken, Trafyken of Handwerken worden daarin gedreven?

Men vindt ter dezer plaatse twee pelmolens eene roggemolen, zynde te gelyk een schors of runmolen, eenen oliemolen, eenen houtzaagmolen, twee tigchelwerken ter vervaardiging van steen- en drie broodbakkeryen. De voornaamste handwerken welke hier worden uitgeoefend, zyn het timmeren, metselen, yzersmeden, molenmaken, kleedermaken, schoenmaken, verwen, glazenmaken, kuipen, wagenmaken, wolkammen en linnenweven.

12. Welke is de luchtgesteldheid in uwe stad, in uw dorp of in uw gehucht?

Men heeft hier eene gematigde, maar veelal eene vochtige lucht en veel regenachtig weder.

13. Hoe vele kerken, scholen, leesgezelschappen en zanggezelschappen bestaan er?

Er bestaan twee kerken, eene voor de Hervormde – en eene voor de R.C. Gemeente. Men heeft hier eene school, een leesgezelschap in vereeniging van andere omliggende dorpen, en een zanggezelschap.

14. Welke middelen van bestaan hebben de inwoners van uwe woonplaats?

De middelen van bestaan der ingezetenen zyn grootendeels, landbouw en veeteelt. Andere ingezetenen leven van hunne fabryken, winkels, ambten, handwerken enz.

15. Hoe is hunne platte taal? Men verlangt dit door naïve en uitgekozene voorbeelden opgehelderd te zien.

Men zie zulks in de volgende zamenspraak tusschen drie boerenkrechts:

Jaap, Harm en Berent staan bie t juk (*) van Teun
Boeskool te praten over en bauldag.

(*) Zoo noemt men hier eene kleine brug over eene togt of een maar, aan welke brug geene leunings zyn. Is dezelve hier van voorzien dan geeft men haar den naam van til.

Jaap.
Bis vleden week ook op dei dikke bauldag west van Knels Pyters? jong! wat was het daar nog best. Daar wassen ‘k lyg het nÿt veul meer as honderd wichter en jonges bie en kander; en ’t was as nou nog lichter. Dou ’t volk eerst weg ging, n’ Harm? –

Harm.
Ja, ’t was já dag!
Gÿn bauldag daar ‘k veureerst zoo veul plesair zag: Maar ’t end! lÿp ien de war, er kwam op ’t lest nog kwesje; want veulen keken vro al veul te dyp ien ’t vlesje en weurden op ’t lest bezopen en dou ’t volk op de byn, Hes doe der ook West Berent? ik heb die hyl nyt zyn.

Berend.
Kon t lang nÿt wachten, wie bin nog an ’t waulëer mennen; en de eer mot over t land veur dat wie plaugen kennen. Ien onze zúmmervalg; en ’t wark gait veur ’t plasair.

Jaap.
O, ’t wark dat wacht wel wat! ’t was ook wel n’ uur of vÿer. Eer dat wie hen gaan bin; en net om brytied was ’t dou wie na hoes gaan bin; dus net twei schoft verbrast.

Berend.
En hou veul geld verteerd? dat most er ook bie reken.

Harm.
Mit geld ken ik mien kop maar ien ’t gehyl nyt breken. Ik had en bult plesair, had ‘k yn ducaat verteerd. Ik had veur al dat geld nyt meer vermaak begeerd. Maar van zoo’n vent as doe kan ‘k gyn verstand meer kriegen. Doe ligste ÿwig ’t hoes, most overal van swiegen; want komst ja nargens meer, ien kroug noch ien kapel. Nee zoo ÿn levent Berend! Heur dat verdÿde ik wel.

Jaap.
Zoo Harm! haal Berend maar eis goud wat deur de hekel; want hy wordt mit er tied nog yn stiefkopte rekel.

Berend.
Nou dat is alles goud. Vertel mie nou ook wat den van dei Bauldag en hou ’t daar ien haken zat. Was ’t vei er nog al duur? – Wol dat wel wat te pries?

Jaap.
Yn mouervool is verkoft veur vieftig Guln precies. Yn enter lang nyt geet, dei galde en baide bynen dei gol nog zestig Wurp, was mager as dei stÿnen. Is ’t zoo nyt Harm?

Harm.
O, daar wyt ik nyt van!
Ik steur mie nyt an ’t vei, ‘k hol mie maar bie de kan en bie de vrouwlu op; Ken om dat tuug nyt denken. Ik dou op bauldag niks as eten, drinken, schenken.

Berend.
Ja Harm!, dat wyt ‘k ook wel, en ’t hÿle loug mit mie; Al dien oppassendhaid is langmistied veurbie; en na dat men vertelt brengst Jaap ook op de rittel!

Harm.
Ik dank die veur dien preek; maar sta doe dat kapittel maar stil an Doomnie of; want dei maakt mie ’t geboul tot overloopens vol, des Zundaags op de Stoul.

Jaap.
Kom! Swiegt hier baide van, en laat ie stil dei zaken ien ’t duuster zitten, wilt joe maar nyt driftig maken.

Harm.
Nee! dat zoo’n dreuge Hans yn overal van zegt! Dat lied ik van hom nyt.

Berent.
En ’t spiet mie dat er legt mit dien oppassendheid.

Jaap.
Stil, Stil! holt op mit praten,
Want kwesje deugt ja nyt bie alle kammeraten, kom Harm! vertel ons nou wat van dien Wichterkraam.

Harm.
Hest mie ook veur de gek? – Is dat nou ook en naam dei m’an en bauldag geft? – Maar kom! ‘k zal den verhalen hou dat ’t er tougaan is. Kom! nyt meer an het dralen.

(Harm vertelt.)

Daar stonnen balies vol mit zultvout en mit hieze dat oetmient worden zal; maar men kwam van de Wieze deur ’n luttje kwaje jong die doemkes hadde stolen en hom had vortgemaakt; hy zat mank ’t volk verscholen. Maar ’t wief hom achter ’t gat, den daar en den weer hier; en zyt! Op ’t lest wol ’t wief an d’ooren tou ien d’jier. En ’t volk an ’t lagchen, dat je ook wel denken kennen. Juust bie ’t gelag kwam Joust het achtste gebod ook schennen. Dei stool wat of geval en stak het ien zien buus. ‘k Zag ’t juust! En zee’t, maar heer! wat weurd dei kerel snuus! Nou, dou aindlik weeran ’t mienen, en zoo as ik verteld heb, dat ‘k daar gyn oor na heb zoo lank as ik nog geld heb dou tweidonkert al gau en om en uur of zeuven kwam ’t jonkvolk bie enkander; maar dat kenst nooit geleuven zoo druk as ’t er dou was; in min as yn Ketyr vertapte de kastelain nog meer as twei vat byr. Dou om en uur of tien ging ’t volk zoo wat ter plank en over ’t algemyn was men ter stoul en bank. Dou zag ik dat er net gyn mensch was ien de stookhut en dat klain oogenblik dat was veur mie dan ook nut. Ik sloop er zagchies ien en greep geswint de klont dat was juust kost ne Jaap? veur dien en miene mond. Wie hebben de buut verdyld en gaffen an Gosse Klapper yn darde portie mit, dy kroop mit achter d’opper. Daar zatten wie ien vree en atten ons dik zat zoo dat elk van ons der meer den gnog an had. Maar ’t sprak van zulfst ’t mos op! en dou weer an het swieren en Gosse dei begon hom hyl wat mal te tieren net as en kerel dut dei stom bezopen is. Geert Modder kwam der bie zoo doen schier as en wis. Zie wollen mittenkander van boven op de wichter en doetten heur maar fiks. – Maar aindlik weurd Jaap zigter zoo kwaad geliek en spin; hy kreeg heur bie de keel en smeetse op de flour baide op enkander deel. En dou an ’t slagen. – Maar wie, wie gingen ons wat mieden. Want Jaap en Gosse begonnen bai mit t mes te snieden dat ’t bloud lyp op de grond, ’t was al ien rep en rour maar Harm Aafkes zeun dei stilde op ’t lest ’t remour. Dei haalde heur van enkander, nam heur de messen of want slagen kiek, dat ’s niks! maar snieden is te grof. Wie bleven dou nog wat de jonge wichter plagen en gingen op ’t leste weg dou ’t mooi begun te dagen. Geert Modder ging mit ons, die kon biena nyt staan zoo’n scheet hadde ien d’neus, gebrekkig ging dus ’t gaan, wie kwamen den op ’t lest bie Julle Gerriets vonder, en Geert dei vol er of en kwam op kop na onder; en stuitte (’t leek wel mooi) zoo op de kop ien ’t roet. Vol braggel was de vent; vermoord zag hy er oet. Dou ging hy mit na ons et het hom daar wat warmt en at en stoetbrug op tot steun van zien gedarmd waarna hy ging ter kooi; Jaap ging mit mie an ;t wark maar nou binwe baide of want vrachtig, ’t ging te stark! En disse nacht bin w’ook op nÿs weer op de byn west van zulvent ’t gait te slim, maar ’t is den ook veur ’t lest. Kom Jaap! wie gaan na kooi ‘t is tied veur ons mit slapen. Mien oogen gaan mie digt, ‘k begun ook zoo te gapen dat ‘k nyt meer praten ken, koom, meurgen avond weer, nou wyst eerst genog en den vertel ‘k die meer.

16. Welke is hun algemeen karakter en hunne levenswyze; welke zyn hunne zeden en gewoonten? Hoe meer dit in kleine huisselyke en maatschappelyke byzonderheden komt hoe liever; b.v. welke is de tyd van opstaan, van ontbyten, van middageten en avondeten, van bedgaan, van vermaken en uitspanningen, wyze van bezoeken, tafelgebruiken by het trouwen en by begravenisplegtigheden en gewoonten van allerlei aard, inborst, denkwyze enz. enz.

De dorpsbewoner byzonder de landman staat hier zoo als elders des morgens vroeg op, ontbyt te zeven of acht uren, eet ‘smiddags te twaalf en des avonds te zes uren en gaat des avonds weder vroeg te bed. –
Vermaken of uitspanningen zyn hier weinig. De ongehuwde personen vinden dezelve vooral op de boeldagen, waar de vryer aan de zyde zyner vryster geplaatst zynde met scherts en zang onder het gebruik van een glaasje brandewyn den avond of veelal een aanzienlyk gedeelte van den nacht doorbrengt.
De wedloopen of harddraveryen der paarden zyn hier voorname uitspanningen of vermaken voor jong en oud.
Men bezoekt elkander des avonds omstreeks zeven uren, wanneer de tyd besteed wordt met te spreken over het nieuws van den dag en van algemeene zaken; de landbouwers echter spreken liefst over hun beroep. Terwyl het tabak rooken by de mannen niet wordt vergeten, verzuimt de vrouw ook geenszins de koffy klaar te maken die men gezamelyk gebruikt. Somtyds echter doch veel zeldzamer drinkt men chocolade en veelal eet men dan daar eene boterham by. Men scheidt gewoonlyk te tien uren, ten langste te middernacht.
De plegtigheden en vermaken by het trouwen te voren onder den naam van winkop bekend, zyn hier sints 25 jaren van tyd tot tyd verminderd en thans geheel in onbruik geraakt.
De hier plaats hebbende gebruiken by begravenissen komen zoo zeer overeen met die van Schotland, door Sir Walter Scot in zyn Guy Mannering of de Sterrewigchelaar (*) beschreven
(*) II Deel, pag. 76.
(uitgezonderd dat er geene kaartjes door den verzorger der begravenis aan de dragers van het Lykkleed worden uitgedeeld, om ieder zyne plaats by het lyk aan te wyzen, maar hier de rang van volging achter het lyk naar den graad van bloedverwantschap door de familie onderling wordt aangewezen) dat men het er voor houdt geene betere beschryving daarvan te kunnen geven, en men de vryheid neemt naar dat stuk te verwyzen.
Betreffende het volkskarakter en de leefwyze, dezelve zyn onderscheiden van wel andere dorpen in deze provincie door spaarzaamheid, zuinigheid en eene zeer eenvoudige leefwyze, zelfs by de vermogendste lieden, zoo wel in het gebruik van spys en drank als in kleedy. – Voorts is het volk zeer werkzaam. – De rykste landbouwer doet zoo wel althans in den zomer handen arbeid als de daglooner en de vrouw is even yverig in haren kring als de man in den zynen.
De goede trouw, over het verlies van welke zoo veel veelvuldig elders geklaagd wordt bestaat hier nog zeer algemeen: – elkander honderden ja zelfs duizenden Guldens te leenen zonder hiervan iets te schryven dan na verloop van jaar en dag, zyn voorvallen welke hier nog jaarlyks plaats hebbben. Goederen by wyze van inschryving in het boek van Hypotheken te verpanden is eene zeldzaamheid, en hieruit is dus blykbaar, dat eerlykheid nog wel degelyk hier eene algmeene bestaande deugd is. – De zeden zyn volgens getuigenis dergenen welke deze Gemeente sints dertig jaren hebben gekend, in dien tyd zeer verzacht en het bygeloof is uitgeroeid.

17. Welke plaatselyke byzonderheden zijn u nog bekend, die onder geene der vorige vragen kunnen beantwoord worden? Hieronder kan men ook nemen de Burgten en de voormalige Burgten, spookverschyningen en dergelyke bygeloovigheden, welke van ouden tyd zyn, en voorzeker op daadzaken van den tyd steunen, of uit heidenschen tyd afkomstig zyn; overleveringen, byzondere kinderliedjes of oude gezangen, die algemeen bekend zyn; oudheden, merkwaardigheden, geboorte van geleerde, kundige, dappere en verdienstelyke mannen van allerlei stand; enz.

Bedum was de woonplaats van den Heiligen Walfridus, en is daardoor, benevens door deszelfs aanzienlyke kerk, welke volgens Enio en Ubbo Emmius eene kollegiale of kapittelkerk was, in de kerkelyke jaarboeken zeer bekend.
Men houdt dezen Walfridus algemeen voor den geenen, op wiens last of onder wiens bestuur de Woldyk gelegd zoude zyn, een dyk zoo nuttig voor deze lage landen byzonder ten dien tyde, om het water dat van de hoogere landen komt afvloeÿen te keeren.
Ten Westen van het trekdiep in het dorp Bedum ligt een aanzienlyk appelhof, van ouds tot heden den naam dragende van Kapél. Uit den naam niet slechts, maar ook door dien van tyd tot tyd in gedacht hof schedels en andere beenderen van menschen gevonden zyn, houdt men het er voor, dat daar eertyds eene kapél gestaan hebbe.

Bedum d. 24 Sept. 1828 – De Schoolonderwyzer
te Bedum

(get) J. Haykens.