Zoek op de website

11.6	Een grondvaste landdijk

De Oude Riet en de Humsteruiterdijk De Oude Riet en de Humsteruiterdijk

  1. Kommerzijl (‘de Opslag’)
  2. Oude Riet
  3. Niezijl
  4. Noordhorn

In de bedding van de Oude Riet (de ‘Humsteruiterdijk’) ligt de bodem veel hoger dan binnen de dijken van het voormalige eiland Humsterland.

Volgens Siemens is omstreeks 1565 bij het latere Kommerzijl een dijk gelegd tussen Humsterland en de Ruigewaard."46" Hierdoor werd de Oude Riet afgedamd en kregen het Bomsterzijlvest, Nijesloterzijlvest en Homsterzijlvest een gezamenlijke uitwatering door een zijl in de nieuwe dijk. Deze zijl werd ‘Upslachterzijl’ en later Kommerzijl genoemd. Vervolgens werd – aldus nog steeds Siemens – een dijk gelegd langs de Oude Riet ter bescherming van de Niehoofster uiterdijken."47"

Voor de afdamming van de Oude Riet geeft Siemens geen bron op, voor het leggen van de andere dijk verwijst hij naar het archief van het Dijkrecht van Humsterland. Daarin bevindt zich onder nummer 8 de ‘Legger van landerijen op de uiterdijken aan de oostzijde van het diep in Humsterland, met vermelding van de omvang, de eigenaars en meiers en akte van overeenkomst over de aanleg van een dijk en de bouw van een sluis, 1566.’"48"

Siemens’ voorstelling van zaken is ongerijmd. Wanneer in 1565 bij Kommerzijl een afsluitdijk is gelegd, kan het in 1566 niet nodig zijn geweest om de uiterdijken van Humsterland te bedijken. Dan zou ook de Spaanse veldheer Verdugo in de jaren 1589 en 1590 geen poging hebben hoeven doen om bij de Opslag een dam te leggen met het doel te verhinderen dat de Staatse bezetting van Niezijl vanuit zee bevoorraad kon worden."49"

Siemens en zijn navolgers vergissen zich. In 1589 en 1590 zijn voor het eerst pogingen gedaan om de Oude Riet bij de Opslag af te sluiten, maar de afdamming is pas na de Reductie, in 1598, voltooid met het leggen van de Opslagsterzijl."50" Er is in 1566 wel een plan gemaakt om de uiterdijk te bedijken, maar het is niet duidelijk in hoeverre dit project is uitgevoerd.

 Handtekeningen onder het plan tot indijking van de Humsteruiterdijk: Hiddo Jensema, Evert Coenders en Frederick Coenders Handtekeningen onder het plan tot indijking van de Humsteruiterdijk: Hiddo Jensema, Evert Coenders en Frederick Coenders

Kort na het ondertekenen van dit plan brak grote maatschappelijke en politieke onrust uit. Vanuit Steenvoorde in Frans-Vlaanderen rolde een golf van geweld tegen kerken en heiligdommen noordwaarts: de beeldenstorm. De ondertekenaars van het plan tot bedijking van de Humsteruiterdijk hoorden bij degenen die in Groningerland aan de kant van de beeldenstormers stonden. Toen de hertog van Alva korte tijd later in het land kwam om orde op zaken te stellen, stonden Evert en Frederick Coenders op het lijstje van verdachte en gezochte personen en Hiddo Jensema was inmiddels overleden."51"

Aan het einde van de tekst waarin het plan tot indijking van de Humsteruiterdijk is vervat, verklaren de eigenaren van alle in de legger genoemde landerijen dat ze samen een ‘grondvaste landdijk’ zullen maken vanaf Pamahuis tot aan een plaats bij de ‘Langewolder dove of slapende zijlpijp’, dat ze daarbij niemands medewerking of geld nodig hebben en dat ze, als dat nodig is, ook een nieuwe zijl zullen leggen in de nieuwe dijk.

Het stuk maakt een onvolledige indruk. De summa summarum waarin het totale oppervlak van de bij de indijking betrokken landerijen had moeten worden opgevoerd, is niet ingevuld en het stuk is slechts door de drie genoemde personen ondertekend. Het had getekend moeten worden door degenen die schrijven konden en met een merkteken gewaarmerkt door hen die de schrijfkunst niet machtig waren. Het feit dat alleen een drietal grote heren (Hiddo Jensema, Evert en Frederick Coenders) heeft getekend en dat ook de datum niet is ingevuld, doet vermoeden dat de zaken anders gelopen zijn dan de opstellers zich hadden voorgesteld.

 

Links: tussen Niezijl en Niehove. Rechts: sporen van een dijk Links: tussen Niezijl en Niehove. Rechts: sporen van een dijk

Ofschoon er goede redenen zijn om te betwijfelen of het bedijkingsproject werkelijk volgens plan is uitgevoerd, lijkt het er wel op dat onderdelen ervan wel degelijk zijn gerealiseerd. Sporen ervan zijn tot op de dag van vandaag te herkennen in de voormalige Humster Uiterdijk.

In de bovenste cirkel bevindt zich de Niehoofsterzijl, in de onderste de Knobbemaheerd. In het vierkante kader zien we sporen van de ‘dijk van 1566’.

De geplande bedijking van de Humsteruiterdijk (1566) De geplande bedijking van de Humsteruiterdijk (1566)

  1. Pamahuis
  2. Knobbehorn
  3. Ypegat
  4. Balmahuizen
  5. Frytum
  6. Jensema.

De te leggen dijk is hier met een rode lijn aangegeven.

Aangegeven zijn ook de plaats van de Niehoofsterzijl, de twee zijlen van Niezijl (Bomsterzijl en Nijesloterzijl) en de pomp in de Nijeslachte, tussen Balmahuizen en Ypegat.

Op de hoogtekaart is de locatie van de dijk nog veel duidelijker.

Het ‘Plan van 1566’ maakt melding van de mogelijkheid dat er ook een nieuwe zijl zou moeten worden gelegd. Het kan zijn dat daarmee een nieuwe Niehoofsterzijl is bedoeld ter vervanging van de oude. Maar het is ook mogelijk dat men rekening hield met de noodzaak dat er een nieuwe dijk-met-zijl zou moeten komen in de Oude Riet tussen de Knobbehorn en de voormalige ‘Peperzijl’, even ten oosten van de Nijesloterzijl. Van beide kunstwerken is echter nooit wat vernomen. Het lijkt er dus op dat ze niet zijn gerealiseerd.

 Knobbemaheerd met Oude Riet Knobbemaheerd met Oude Riet
Oude Riet met (bij het riet aan de rechterkant van de foto) de uitmonding van de ‘dove zijlpijp’ (?) Oude Riet met (bij het riet aan de rechterkant van de foto) de uitmonding van de ‘dove zijlpijp’ (?)
Francisco Verdugo (1531-1595) Francisco Verdugo (1531-1595)

De Spaanse veldheer Francisco Verdugo zette in 1589 en 1590 zijn troepen in om de Riet ten noorden van Niezijl af te dammen.

Hij deed dat om de Staatse bezetting van Niezijl de mogelijkheid te ontnemen om via het water uitvallen te doen naar de Marne en tegelijk ook om te voorkomen dat de Staatse schans via de Lauwerszee vanuit Dokkum en Oostmahorn bevoorraad kon worden. Wanneer het hem zou lukken om op deze manier de Staatse schans te Niezijl uit te schakelen zou hij daarmee de controle over het hele Westerkwartier terugkrijgen en de beschikking krijgen over een uitvalsbasis van waaruit hij operaties zou kunnen opzetten tegen Westerlauwers Friesland, dat al tien jaar vast in handen van ‘s konings rebellen was. Hiermee kwam hij ook tegemoet aan de wens van de koningsgezinde Groningers, die al sinds de herfst van 1581 (de slag bij Noordhorn!) aandrongen op het aanpakken van Niezijl.

Verdugo’s dam bij de Opslag (1589-1590) Verdugo’s dam bij de Opslag (1589-1590)

In de zomer van 1589 was Verdugo bij de Opslag – de plaats waar Wigbold van Ewsum zijn zoutziederij had gehad – begonnen met het leggen van een dam in de zeearm. Het werk kwam echter niet klaar.

Het jaar daarop gebruikte Verdugo het Spaanse regiment van Bovadilla om de dam te voltooien. Kenners van het kustgebied hadden het hem afgeraden. Ze hadden hem gewaarschuwd dat het vloedwater bij springvloed zomaar enkele meters hoger kon komen, zeker wanneer het gedurende enkele etmalen hard waaide uit het noorden of noordwesten.

Verdugo sloeg de waarschuwingen in de wind. Hij overschatte zijn kennis van het land en zijn eigenaardigheden. Medio augustus 1590 verdreef een zomerstorm het Spaanse regiment van de Opslag en Verdugo zag zich gedwongen zijn soldaten naar het zuiden te laten terugkeren.

Zoals we al zagen is pas in 1598 – na de Reductie dus – de afsluiting van de zeearm gerealiseerd en werd de Opslagsterzijl gelegd."52"

46.

Siemens, Dijkrechten en zijlvesten, 25-26.

47.

Ib. 33.

48.

GrA T713-8 (1566).

49.

Jan van den Broek (vert.), Voor God en mijn koning. Het verslag van kolonel Francisco Verdugo over zijn jaren als legerleider en gouverneur namens Filips II in Stad en Lande van Groningen, Drenthe, Friesland, Overijssel en Lingen (1581-1595). Met inleiding en toelichting. Groninger Bronnenreeks 3 (Assen 2009) 19, 200-203.

50.

Zie W.J. Formsma, Grijpskerk. De geschiedenis van een Groninger gemeente (Groningen 1986) 52.

51.

Formsma e.a., Ommelander Borgen en Steenhuizen, 315.

52.

GrA T136-2319: Stukken betreffende het leggen van de nieuwe Opslagsterzijl door Humsterland, Langewold en Vredewold. 1599 en 1600.