Zoek op de website

Leek

Geschiedenis

Leek is een nog jong dorp. Het werd in 1592 als nederzetting gesticht in een veengebied ten zuidwesten van de stad Groningen. Het dorp werd gekenmerkt door een steeds wisselende bevolking van veenarbeiders, handelaren, schippers en ambachtslieden. Samen met het in de provincie Drenthe gelegen Nietap vormde het één bewoningsgebied.

De eerste Joden vestigden zich in het begin van de 18e eeuw in het dorp. In de tweede helft van de 18e eeuw groeide het aantal Joodse inwoners van het tweelingdorp Leek/Nietap gestaag. De voornaamste bronnen van bestaan vormden vee- en vleeshandel en de handel in manufacturen. Hierin kwam in de 19e eeuw weinig verandering. Wat betreft hun religieuze behoeftes waren de Joden in beide plaatsen aangewezen op de stad Groningen.
In 1805 is er voor het eerst sprake van een Joodse Gemeente Leek. Maar ook voordien zal er al sprake van enige organisatie zijn geweest. Immers, in 1783 werd een begraafplaats verworven en ongeveer 25 jaar later een synagoge gebouwd.

Locatie op de minuutplan van 1832 (sectie D nr. 156) aan het Boveneinde waar zich de synagoge bevond (Tg. 44 inv. nr. 494). Locatie op de minuutplan van 1832 (sectie D nr. 156) aan het Boveneinde waar zich de synagoge bevond (Tg. 44 inv. nr. 494).

Het aantal Joden groeide gestaag: in 1809 telde de Joodse Gemeente Leek 43 zielen en in 1890 op zijn hoogtepunt waren dit er 116. Daarna nam als gevolg van de veranderende sociale en economische omstandigheden af tot 95 zielen in 1939.

Vooral in de 19e eeuw telde de Joodse Gemeente Leek een groot aantal verenigingen, die zich zowel op religieuze als maatschappelijke onderwerpen richtten. Ten behoeve van het godsdienstig onderwijs werd er in 1855 aan het Boveneinde een schooltje gebouwd, dat tot aan de Tweede Wereldoorlog als zodanig dienst deed.

Aan de muren van het schoolgebouwtje op De Dam zijn plaquettes aangebracht met de namen van alle weggevoerde en omgebrachte Joodse inwoners van Leek. In 1995 is het gebouwtje gerestaureerd en doet nu dienst als museum.

Dit museum en monument ter nagedachtenis van de Joodse gemeenschap in Leek wordt beheerd door de Samuel Levie Stichting.
Inzage in het hier aanwezige archiefmateriaal is mogelijk.
U kunt hiervoor contact opnemen met Het Joodse Schooltje, van maandag t/m donderdag van 14.00 uur tot 16.30 uur, vrijdag van 14.00 uur tot 16.00 uur.
Telefoonnummer 0594-513319.

De maand januari is Het Joodse Schooltje gesloten.

Synagoge

Leek, dorpsgezicht met vijfde pand van van links de synagoge, circa 1900 [Tg. 818 inv. nr. 8536] Leek, dorpsgezicht met vijfde pand van van links de synagoge, circa 1900 [Tg. 818 inv. nr. 8536]

Victor Philippus van der Reis was ongetwijfeld de belangrijkste man binnen de Joodse gemeenschap. In zijn huis werden synagogediensten gehouden. In 1809 kocht de Joodse Gemeente aan het Boveneinde in Leek een huis en liet dat tot synagoge verbouwen.

Begin 20ste eeuw was dit pand zo bouwvallig geworden dat een nieuwe synagoge noodzakelijk was. In 1910 werd op de fundamenten van de oude synagoge een nieuwe gebouwd. Het godshuis werd in 1911 ingewijd. Tegenwoordig is in dit pand een winkel gevestigd.

De tot winkel/woonhuis omgebouwde voormalige synagoge aan het Boveneind te Leek, 1971 [Tg. 818 inv. nr. 8498] De tot winkel/woonhuis omgebouwde voormalige synagoge aan het Boveneind te Leek, 1971 [Tg. 818 inv. nr. 8498]

Begraafplaats

De Joodse begraafplaats van Leek ligt in het gehucht Diepswal aan de Roomsterweg langs het Hoofddiep tussen Leek en Zevenhuizen en dateert van 1783. In de loop van de 19e eeuw werd de begraafplaats uitgebreid tot zijn huidige omvang. De begraafplaats telt nu nog 87 grafstenen, waarvan de oudste dateert uit 1852.

Joodse begraafplaats aan de Diepswal te Leek, 1971 [Tg. 818 inv. nr. 8497] Joodse begraafplaats aan de Diepswal te Leek, 1971 [Tg. 818 inv. nr. 8497]